Trận lũ quét tại Nepal cho thấy những thay đổi từ lớp băng trên các đỉnh núi có thể nhanh chóng trở thành thảm họa chết chóc đối với cộng đồng ở hạ lưu.
Một sông băng khổng lồ sáng 26/8 sụp xuống từ núi Langtang Lirung ở Nepal tạo ra trận lũ quét khổng lồ chảy qua các thung lũng dốc đứng, cuốn phăng nhà cửa, cầu đường và công trình, khiến hơn 900 người thiệt mạng, 4.000 người mất tích.
Các nhà khoa học đang tiếp tục phân tích để xác định đầy đủ nguyên nhân thảm họa, nhưng trận lũ quét đã cho thấy các dãy núi cao đang biến đổi nhanh chóng khi nhiệt độ toàn cầu tăng, khiến sông băng và lớp đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy, làm địa hình ngày càng mất ổn định hơn.
“Dù sự kiện này có liên quan trực tiếp đến biến đổi khí hậu hay không, đây vẫn là một trong những hệ quả mà giới khoa học đã cảnh báo”, Dan Shugar, nhà địa chất học tại Đại học Calgary, Canada, nói với CNN. “Đó là những gì biến đổi khí hậu đang cho chúng ta thấy”.
Khi băng không còn giữ được núi
Trên những vùng núi cao như dãy Himalaya, băng đóng vai trò như lớp bảo vệ tự nhiên cho địa hình. Chúng không chỉ tồn tại dưới dạng những sông băng khổng lồ, mà một phần còn nằm sâu trong các khe nứt, giúp đất đá kết dính và ổn định địa hình.
Tuy nhiên, lớp băng vĩnh cửu này đang suy giảm nhanh chóng. Khoảng một nửa trong số hơn 200.000 sông băng trên núi ở khắp thế giới được dự báo biến mất vào cuối thế kỷ 21.
Trên Hindu Kush Himalaya, khu vực có hơn 60.000 sông băng trải dài qua 8 quốc gia châu Á, trong đó có Nepal, tốc độ tan băng đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000, theo nghiên cứu gần đây của ICIMOD, một tổ chức chuyên về khí hậu tại Nepal.
“Hãy hình dung vùng núi cao là những khối đá nền bị vỡ vụn, được gắn kết với nhau bởi các khe nứt chứa đầy băng”, Richard Waller, nhà địa lý tự nhiên tại Đại học Keele ở Anh, nói. Khi băng tan, địa hình bắt đầu dịch chuyển, những khối đất đá khổng lồ trên sườn núi có thể sụp xuống.
Trong một số trường hợp, sự dịch chuyển này có thể kéo theo sông băng, nước, bùn và trầm tích, tạo thành dòng vật chất lao xuống các thung lũng với tốc độ cao.
Trận lũ quét vừa xảy ra ở Nepal được hình thành theo cơ chế này. Hồi tháng 7/2025, một hồ băng tại khu vực Tây Tạng cũng vỡ bờ, tạo thành dòng lũ đổ xuống vùng biên giới Nepal và Trung Quốc, khiến ít nhất 11 người thiệt mạng.
Mưa lớn là một yếu tố khác làm gia tăng rủi ro ở vùng núi. Khi nhiệt độ tăng, nhiều đợt mưa cực đoan ở khu vực có xu hướng rơi xuống dưới dạng nước thay vì tuyết. Lượng nước lớn khiến đất đá bão hòa, thúc đẩy xói mòn và làm sườn núi dễ sạt lở hơn.
Khi sông băng sụp đổ, nó chẳng khác nào một cơn sóng thần ập xuống từ bầu trời
– Bishal Upreti, Chủ tịch Trung tâm Quản lý Thảm họa Nepal
Những ‘bóng tử thần’ từ sông băng
Ở thành phố Juneau, bang Alaska, các nhà khoa học thuộc Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cùng chính quyền địa phương đang theo dõi chặt chẽ một con sông thường xuyên dâng nước do băng tan từ sông băng Mendenhall. Theo USGS, lũ do băng tan đã trở thành mối đe dọa với khu vực từ năm 2011.
Nhà địa lý Waller cho rằng nguy cơ tương tự tồn tại ở mọi khu vực núi cao có sông băng và băng vĩnh cửu, từ dãy Alps đến Andes. Điểm chung của những nơi này là các cộng đồng sinh sống ở hạ lưu có thể chịu tác động từ những biến đổi xảy ra cách họ hàng chục km và ở độ cao hàng nghìn mét.
Khi hiểm họa từ băng tan ngày càng khó lường, cảnh báo sớm trở thành một trong những biện pháp quan trọng nhất để bảo vệ cộng đồng ở hạ lưu. Ở Nepal, các hệ thống cảnh báo góp phần giảm thiểu thương vong trong một số vụ lũ quét, lở băng trước đây.
Tuy nhiên, cảnh báo sớm cũng có giới hạn. Hannah Cloke, giáo sư khí tượng và biến đổi khí hậu tại Đại học Reading, Anh, cho biết ở vùng núi cao, thời gian từ lúc sự cố xảy ra đến khi dòng lũ tác động xuống hạ lưu thường rất ngắn.
Trong thảm kịch tại Nepal ngày 26/8, một nhà khoa học ước tính dòng lũ lao xuống gần 23 km đầu tiên với tốc độ khoảng 190 km/h, đồng nghĩa những người đầu tiên chịu ảnh hưởng thường chỉ có vài chục giây để phản ứng.
Việc theo dõi hàng nghìn sông băng cũng là nhiệm vụ đặc biệt khó khăn, nhất là với những nước có nguồn lực hạn chế.
Công nghệ vệ tinh đang mở ra thêm khả năng theo dõi những khu vực núi cao khó tiếp cận, giúp phát hiện những thay đổi của sông băng, địa hình và các hồ nước mới hình thành. Các nhà địa chất cho rằng đây có thể là bước ngoặt đối với Nepal và các quốc gia đối mặt nguy cơ tương tự.
Tenzing Chogyal Sherpa, nhà nghiên cứu băng tại Đại học Utrecht, Hà Lan, gần đây đã hỗ trợ lắp đặt một hệ thống cảnh báo sớm tại khu vực Everest ở Nepal.
“Biến đổi khí hậu có thể không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến mọi vụ sạt lở hay sạt lở băng đá, nhưng đang làm gia tăng những điều kiện khiến các sự cố này dễ xảy ra hơn”, ông Sherpa nói.
Như Tâm (Theo WSJ, CNN, Reuters)