Việc Houthi tuyên bố phong tỏa hàng hải đối với Arab Saudi có thể làm tăng giá dầu, chi phí vận tải biển, nguy cơ giáng thêm đòn vào kinh tế toàn cầu.
Nhóm vũ trang Houthi ở Yemen ngày 20/7 tuyên bố sẽ “cấm vận hàng hải đối với kẻ thù Arab Saudi dựa trên nguyên tắc ăn miếng trả miếng”. Lệnh phong tỏa đường biển này sẽ có hiệu lực ngay lập tức, đáp trả Arab Saudi tuần trước phong tỏa “các cảng và sân bay” của Houthi và không kích sân bay Sanaa tại thủ đô của Yemen.
Houthi là nhóm vũ trang nằm trong Trục Kháng chiến do Iran hậu thuẫn. Nhóm này kiểm soát thủ đô Sanaa và khu vực rộng lớn ở tây bắc Yemen, đối đầu với chính phủ được quốc tế công nhận và liên minh quân sự do Arab Saudi dẫn đầu.
Hiện chưa rõ Houthi sẽ thực thi lệnh phong tỏa hàng hải với Arab Saudi thế nào. Houthi kiểm soát eo biển chiến lược Bab el-Mandeb nối giữa biển Đỏ và biển Arab. Lực lượng này từng phóng tên lửa tấn công nhiều tàu hàng đi qua biển Đỏ trong thời gian Israel tấn công lực lượng Hamas ở Gaza.
“Nếu Houthi nối lại các cuộc tấn công trên biển và khiến Bab el-Mandeb gần như tê liệt, đó sẽ là chất xúc tác đủ mạnh để đẩy giá dầu lên mốc cao mới”, Richard Bronze, chuyên gia tại hãng tư vấn năng lượng Energy Aspects, nói với Reuters.
Bab el-Mandeb nằm ở phía nam biển Đỏ và được xem là một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới. Eo biển nằm giữa Yemen và khu vực Sừng châu Phi, là cửa ngõ để tàu thuyền di chuyển giữa châu Âu và châu Á thông qua kênh đào Suez.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, khoảng 4,1 tỷ thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đã đi qua Bab el-Mandeb trong năm 2024, tương đương 5% nguồn cung toàn cầu. Đây cũng là tuyến vận chuyển quan trọng đối với khí tự nhiên hóa lỏng, nhiên liệu và nhiều loại hàng hóa giữa Trung Đông, châu Âu và châu Á.
Vai trò của Biển Đỏ càng trở nên nổi bật sau khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, làm gián đoạn hoạt động qua eo biển Hormuz, tuyến huyết mạch vốn đảm nhận vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu thô thế giới.
Khi tình hình ở Hormuz trở nên phức tạp, Arab Saudi đã chuyển một phần đáng kể dầu mỏ qua đường ống tới cảng Yanbu ở phía tây nước này, nhằm duy trì hoạt động xuất khẩu qua biển Đỏ.
Theo hãng dữ liệu thương mại Kpler, Arab Saudi đã xuất khẩu trung bình hơn 4,5 triệu thùng dầu thô và nhiên liệu mỗi ngày từ cảng Yanbu kể từ tháng 4, trong đó khoảng 70% được vận chuyển sang châu Á qua eo biển Bab el-Mandeb. Trong tháng 5, lượng dầu thô xuất khẩu qua Yanbu đạt 3,65 triệu thùng mỗi ngày, tương đương hơn 50% tổng lượng dầu Arab Saudi xuất khẩu trước khi chiến sự Iran bùng phát.
Việc Houthi phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb, ngăn luồng xuất khẩu qua biển Đỏ sẽ gây tác động tức thời lớn nhất đến Arab Saudi. Matt Smith, giám đốc nghiên cứu hàng hóa tại Kpler, cho biết các nhà máy lọc dầu châu Á nhận dầu từ Yanbu có nguy cơ đối mặt với tình trạng chậm giao hàng một tháng, do các tàu buộc phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng ở nam châu Phi.
“Tác động sẽ rất lớn trong tháng đầu tiên”, ông Smith nói.
Theo ông Bronze, sự gián đoạn này còn tạo ra các nút thắt về logistics vì các tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) khi đã đầy tải không thể đi qua kênh đào Suez. Trong khi đó, công suất đường ống dẫn dầu SUMED của Ai Cập, nối biển Đỏ với Địa Trung Hải, không thể mở rộng ngay để bù đắp lượng dầu bị chuyển hướng.
Tác động có thể xuất hiện ngay cả khi Bab el-Mandeb không bị phong tỏa hoàn toàn. Căng thẳng ở biển Đỏ trong giai đoạn 2023-2025 cho thấy chỉ riêng nguy cơ bị tập kích cũng đủ khiến nhiều hãng vận tải thay đổi hải trình. Theo dữ liệu từ Clarksons Research và nền tảng PortWatch, tỷ trọng thương mại hàng hải toàn cầu đi qua tuyến đường này đã giảm từ gần 10% xuống khoảng 3% trong năm 2025.
Ảnh hưởng cũng không chỉ dừng ở dầu thô. Bab el-Mandeb là tuyến vận chuyển quan trọng đối với dầu diesel, nhiên liệu hàng không và nhiều sản phẩm lọc dầu từ Trung Đông và châu Á sang châu Âu. Biên lợi nhuận lọc dầu diesel tại châu Âu đã tăng lên mức kỷ lục 65 USD một thùng hôm 17/7 và vẫn duy trì quanh mức này trong ngày 20/7, cho thấy thị trường lo ngại tình hình có thể xấu đi.
“Tác động từ hoạt động phong tỏa của Houthi sẽ lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác”, John Paisie, chủ tịch công ty tư vấn Stratas Advisors, nói. “Nó làm suy yếu toàn bộ nền kinh tế thế giới. Đến một thời điểm nào đó, nguy cơ suy thoái toàn cầu có thể xuất hiện”.
Chuyên gia này cảnh báo giá dầu có thể tăng trở lại vùng 115-120 USD mỗi thùng nếu Houthi thực thi quyết liệt chính sách phong tỏa của mình.
Liên Hợp Quốc đã bày tỏ lo ngại trước tuyên bố của Houthi. Người phát ngôn LHQ Stephane Dujarric cho rằng Bab el-Mandeb sẽ là một “điểm nghẽn” mới đối với hoạt động thương mại toàn cầu.
Allison Minor, chuyên gia về Trung Đông tại viện chính sách Hội đồng Đại Tây Dương, trụ sở tại Mỹ, nhận định biến số quan trọng trong thời gian tới là mức độ leo thang trong hoạt động quân sự của Houthi.
Houthi dường như đang sử dụng tuyên bố phong tỏa hàng hải nhằm vào Arab Saudi để “viết lại luật chơi”, trong bối cảnh các cường quốc khu vực đang chịu nhiều sức ép, theo Zeidon Alkinani, nhà sáng lập Viện Nghiên cứu Góc nhìn Arab.
“Họ hoàn toàn không nhắc đến Iran”, ông Alkinani nói với Al Jazeera, cho thấy Houthi đang tận dụng khoảng thời gian mà cả Arab Saudi lẫn Mỹ đều phải tập trung đối phó với Iran. “Họ coi đây là cơ hội để viết lại những luật chơi từng được áp đặt lên mình”.
Theo ông Alkinani, việc đàm phán với Houthi có thể dễ dàng hơn so với các cuộc thương lượng liên quan đến Mỹ hoặc Iran.
Trong khi đó, quân đội Arab Saudi tuyên bố sẽ đảm bảo eo biển Bab el-Mandeb luôn được thông suốt.
“Mọi mối đe dọa của Houthi nhằm vào các tàu đang quá cảnh sẽ bị xử lý nhanh chóng và kiên quyết, bởi những hành động này vi phạm trắng trợn luật pháp quốc tế và cấu thành hành vi cướp biển”, Thiếu tướng Turki al-Malki, người phát ngôn quân đội Arab Saudi, cho biết.
Như Tâm (Theo Reuters, AP, AFP)