Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Military purges prompted Xi Jinping to meet Taiwan KMT leader,” Nikkei Asia, 16/04/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Sự chào đón nồng nhiệt dành cho Trịnh Lệ Văn cho thấy hy vọng của Bắc Kinh về một sự ‘thống nhất trong hòa bình.’
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đánh cược khi trải thảm đỏ đón tiếp nhà lãnh đạo phe đối lập Đài Loan Trịnh Lệ Văn chưa đầy nửa năm sau khi bà lên nắm quyền điều hành Quốc Dân Đảng.
Tập, người đồng thời là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã tỏ ra thân thiện một cách khác thường khi chào đón Trịnh tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh vào thứ Sáu ngày 10/04. Ông bắt tay Trịnh suốt 14 giây trong khi các nhiếp ảnh gia ghi lại khoảnh khắc kéo dài này. Trước khi chụp ảnh, ông thậm chí còn trò chuyện với các nhà báo Đài Loan và các nhà báo khác đang chờ tác nghiệp.
Phía Trung Quốc cũng sắp xếp buổi chụp ảnh theo cách tạo ấn tượng rằng Tập và Trịnh ngang hàng nhau. Trịnh, cao gần bằng Tập và không mang giày cao gót, trông rất tự tin. Người phụ nữ 56 tuổi này cao 178 cm, trong khi Tập, 72 tuổi, được cho là cao hơn khoảng 2 cm.
Trịnh, Chủ tịch Quốc Dân Đảng, đảng đối lập lớn nhất Đài Loan, đã đến thăm Trung Quốc theo lời mời của Tập. Đây là cuộc gặp đầu tiên giữa những người đứng đầu Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc kể từ tháng 11/2016.
Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1949 đã lật đổ chế độ Quốc Dân Đảng và lập nên “một Trung Quốc mới,” tức Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quốc Dân Đảng sau đó rút sang Đài Loan.
Trung Quốc hiện xem Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình, và gần đây, căng thẳng tại Eo biển Đài Loan ngày càng gia tăng. Bắc Kinh xem Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức thuộc Đảng Dân tiến là một phần tử ly khai nguy hiểm và tuyên bố không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực để thống nhất hòn đảo tự trị này với Trung Quốc đại lục.
Tập đã tập trung thành công quyền lực tối cao vào tay mình và hiện là nhà lãnh đạo không có đối thủ ở Trung Quốc.
Về phần mình, Trịnh là người đứng đầu Quốc Dân Đảng nhưng không phải là nhà lãnh đạo cao nhất của đảng cầm quyền Đài Loan. Cái bắt tay của Tập với bà khá khác biệt so với lời chào hỏi mang tính lịch sử và thậm chí còn dài hơn của ông với Tổng thống Đài Loan lúc bấy giờ là Mã Anh Cửu, cũng thuộc Quốc Dân Đảng.
Sự kiện đó diễn ra cách đây 11 năm, vào tháng 11/2015, khi Tập và Mã gặp nhau trên cương vị bình đẳng tại Singapore, với cái bắt tay kéo dài tới 80 giây. Đó là hội nghị thượng đỉnh Trung-Đài đầu tiên sau cuộc nội chiến giữa phe cộng sản và phe Quốc Dân Đảng.
Khi còn trẻ, Trịnh từng là thành viên Đảng Dân Tiến, đảng cầm quyền hiện tại của Đài Loan, lực lượng mà Trung Quốc dán nhãn là “thế lực độc lập.” Nhưng bà đã rời đi để gia nhập Quốc Dân Đảng và chuyển hướng sang lập trường hoàn toàn khác.
Mãi đến ngày 01/11 năm ngoái, Trịnh mới chính thức nắm quyền lãnh đạo Quốc Dân Đảng. Điều này có nghĩa là bà gần như chưa có thành tích nào trên cương vị người đứng đầu đảng đối lập chính của Đài Loan, một đảng đang tìm kiếm mối quan hệ gần gũi hơn với Trung Quốc.
Hiện cũng chưa rõ liệu Trịnh có trở thành ứng viên của Quốc Dân Đảng trong cuộc bầu cử tổng thống tiếp theo của Đài Loan vào năm 2028 hay không, vì vẫn còn những ứng viên nặng ký khác trong đảng.
Dù vậy, Trung Quốc vẫn đánh cược khi mời Trịnh đến Bắc Kinh. Sự chào đón nồng nhiệt một cách khác thường dành cho bà có thể được xem như một sự nhượng bộ mà Bắc Kinh dành cho người đứng đầu đảng đối lập. Chắc hẳn đằng sau đó phải có một động cơ sâu xa.
Một nguồn tin am hiểu về quan hệ hai bờ eo biển nhận định, “Thoạt nhìn, những bất ổn trong quân đội Trung Quốc và cuộc gặp gỡ được sắp xếp vội vã giữa Tập và Trịnh dường như không liên quan đến nhau. Nhưng chúng có sự liên kết; chúng là hai mặt của cùng một đồng xu.”
Một bản tin truyền hình gần đây đã đóng vai trò như một lời nhắc nhở mới nhất về tình hình bất thường hiện tại trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Đoạn phim do Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc phát sóng cho thấy Tập và Trương Thăng Dân trên sân khấu và ngồi ở một chiếc bàn dài trong một sự kiện quân sự quan trọng được tổ chức chỉ hai ngày trước cuộc gặp Tập-Trịnh. Suy cho cùng, họ là hai quan chức quân sự cấp cao duy nhất có thể ngồi ở vị trí đó.
Sự kiện đó là lễ khai mạc khóa huấn luyện dành cho các quan chức quân sự cấp cao, được tổ chức tại Đại học Quốc phòng ở Bắc Kinh vào ngày 08/04. Tập đã có bài phát biểu, trong khi Trương là người chủ trì buổi lễ.
Tập cũng giữ chức Chủ tịch Quân ủy Trung ương, cơ quan quân sự tối cao giám sát Quân Giải phóng Nhân dân, và có tiếng nói quyết định cuối cùng về mọi hành động quân sự của Trung Quốc. Còn Trương là Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương.
Ngay sau đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 20 của đảng vào tháng 10/2022, Quân ủy Trung ương có bảy thành viên. Nhưng con số này hiện đã giảm xuống chỉ còn hai người là Tập và Trương, với tất cả các thành viên Quân ủy Trung ương khác đều đã bị thanh trừng.
Nhiều sĩ quan Quân Giải phóng Nhân dân mang hàm cao nhất, thượng tướng – có thể là tướng lục quân hoặc đô đốc hải quân – cũng vắng mặt trong sự kiện quân sự vào ngày 08/04.
Những nhân vật này là các tư lệnh và chính ủy của các quân chủng, mà nhiều người trong số đó cho đến nay đã bị thanh trừng. Dù có những quan chức quân sự cấp thấp hơn thay thế các vị tướng và đô đốc bị thanh trừng, nhưng họ vẫn cần được đào tạo thêm và tích lũy thêm kinh nghiệm thực địa.
Trong tình hình rối ren hiện tại, sẽ không dễ để Quân Giải phóng Nhân dân có thể chuẩn bị ngay lập tức cho một cuộc xâm lược Đài Loan. Ngay cả khi họ có khả năng phong tỏa hòn đảo, thì việc triển khai đổ bộ cũng sẽ là một thách thức vô cùng khó.
Trong những hoàn cảnh như vậy, việc chính quyền Tập nhanh chóng tiến hành thống nhất Đài Loan bằng vũ lực là điều phi thực tế và quá rủi ro, bất chấp những lời đe dọa sử dụng vũ lực lặp đi lặp lại.
Việc chính quyền Tập sắp xếp để Trịnh đến thăm Trung Quốc đại lục đã diễn ra ngay khi làn sóng thanh trừng gây chấn động Quân Giải phóng Nhân dân.
Hãy xem xét mốc thời gian của các sự kiện chính:
– Vào ngày 17/10, Bộ Quốc phòng Trung Quốc bất ngờ tuyên bố khai trừ chín quan chức quân sự cấp cao, trong đó có Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương Hà Vệ Đông, khỏi Đảng và Quân Giải phóng Nhân dân vì tội tham nhũng. Ngày hôm sau, Trịnh Lệ Văn đã trúng cử chức Chủ tịch Quốc Dân Đảng dù chỉ là một ứng viên không mấy tên tuổi. Tập Cận Bình đã gửi cho bà một thông điệp chúc mừng chỉ một ngày sau đó.
– Vào ngày 20/10, Hội nghị Trung ương 4 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa 20 đã diễn ra tại Bắc Kinh. Cuộc họp đã chính thức tước tư cách đảng viên của 14 quan chức, bao gồm cả chín quan chức cấp cao thuộc Quân Giải phóng Nhân dân. Hai ngày trước đó, Trịnh với lập trường ủng hộ Bắc Kinh đã giành chiến thắng trong cuộc đua giành quyền lãnh đạo Quốc Dân Đảng.
Chiến thắng của Trịnh trong cuộc đua giành quyền lãnh đạo Quốc Dân Đảng là một bất ngờ ở Đài Loan, nhưng lại là một cơ hội vàng đối với Tập, và không có lý do gì để ông không chớp lấy cơ hội này.
Và ông đã làm vậy – chính quyền Tập quyết định rằng việc đưa Trịnh đến Trung Quốc có thể đánh lạc hướng sự chú ý khỏi các cuộc thanh trừng trong Quân Giải phóng Nhân dân. Về mặt này, đây là một thành công lớn. Cuộc gặp Tập-Trịnh đã chứng minh với công chúng ở cả trong và ngoài nước rằng Trung Quốc có khả năng hiện thực hóa giấc mơ thống nhất hòa bình với Đài Loan.
Tâm điểm chú ý cũng không còn đổ dồn vào Trương Hựu Hiệp nữa. Khoảng hai tháng rưỡi trước đó, vào ngày 24/01, có một thông báo bất ngờ rằng vị sĩ quan cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân đã bị điều tra vì “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng,” đồng nghĩa với việc ông đã bị thanh trừng.
Trương Hựu Hiệp, Ủy viên Bộ Chính trị và Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, từ lâu đã được xem là một trong những đồng minh quân sự đáng tin cậy nhất của Tập. Thông báo về việc ông bị thanh trừng đã tạo ra những làn sóng chấn động trong toàn quân đội.
Nhưng vào thời điểm đó, chính quyền Tập lại quyết định mời Trịnh đến Bắc Kinh.
Nhưng đáng lẽ cuộc gặp của họ đã có thể thành công hơn, chí ít là ở nước ngoài. Tuy là cuộc gặp lịch sử giữa hai người đứng đầu Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Dân Đảng – lần đầu tiên trong khoảng chín năm rưỡi – nhưng sự kiện này phần lớn đã bị lu mờ bởi các cuộc đàm phán hòa bình Mỹ-Iran được tổ chức ở Pakistan vào ngày 11 và 12 tháng 4.
Dù vậy, cuộc gặp đã cho phép chính quyền Tập thể hiện một không khí hòa giải hướng tới một số phe phái ở Đài Loan, hoặc chí ít là đối với Quốc Dân Đảng, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì Đồng thuận 1992 về “Một Trung Quốc” và phản đối Đài Loan độc lập.
Đồng thuận năm 1992 là một thỏa thuận miệng, rằng cả hai bờ Eo biển Đài Loan đều thuộc về “Một Trung Quốc.” Thỏa thuận này được cho là đã đạt được vào năm 1992 giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Dân Đảng, đảng cầm quyền của Đài Loan lúc bấy giờ.
Vấn đề là Đảng Dân Tiến cầm quyền hiện tại ở Đài Loan phủ nhận sự tồn tại của Đồng thuận 1992.
Trong khi đó, quân đội Trung Quốc vẫn đang trong tình trạng hỗn loạn. Sẽ cần thêm thời gian để chính quyền Tập có thể dập tắt hoàn toàn những biến động của các cuộc thanh trừng và giúp Quân Giải phóng Nhân dân lấy lại được vị thế của mình.
Những đồn đoán về việc quân đội Trung Quốc có thể xâm lược Đài Loan đã thu hút sự chú ý. Nhưng nhìn từ góc độ ngắn hạn, chúng là sự pha trộn giữa sự thật và những lời nói dối.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.