Nguồn: Abdul Rahman Yaacob, “The Philippines leans into alliances to modernise its defence”, East Asia Forum, 18/08/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Trong phần lớn thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, quân đội Philippines gặp nhiều khó khăn trong việc đảm đương các trách nhiệm chiến lược, trong khi năng lực của lực lượng này vẫn hạn chế do phụ thuộc vào các khí tài cũ kỹ và một cơ cấu lực lượng chủ yếu hướng tới nhiệm vụ bảo đảm an ninh nội địa. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt trong khu vực, hiện đại hóa quân đội đã trở thành một ưu tiên quốc gia cấp bách.
Xét về địa lý, hơn 7.600 hòn đảo của Philippines nằm án ngữ các tuyến hàng hải huyết mạch nối Thái Bình Dương với Biển Đông. Vùng đặc quyền kinh tế của nước này trải rộng trên diện tích hơn 2 triệu km².
Eo biển Luzon và Kênh Bashi là những tuyến đường thủy có tầm quan trọng chiến lược, gần như chắc chắn sẽ đóng vai trò trong bất kỳ cuộc xung đột hoặc tình huống khẩn cấp nào tại khu vực liên quan đến Đài Loan. Một số nhà quan sát quốc phòng trong khu vực từng nhận định rằng khu vực phía bắc Luzon có thể trở thành mục tiêu của các hoạt động quân sự đối phương nhằm kiểm soát quyền tiếp cận những tuyến đường thủy này.
Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ, Manila thiếu năng lực cần thiết để răn đe hoặc ứng phó hiệu quả với các mối đe dọa từ bên ngoài. Điều này thể hiện rõ nhất tại Biển Đông, nơi lực lượng hải cảnh và dân quân biển Trung Quốc liên tục thách thức chủ quyền của Philippines thông qua việc quấy nhiễu ngư dân, cản trở hoạt động tiếp tế và ngăn chặn công tác thăm dò năng lượng. Bắc Kinh cũng tiếp tục mở rộng hiện diện quân sự trên khắp Biển Đông, bao gồm việc xây dựng thêm cơ sở hạ tầng tại các thực thể đang có tranh chấp, chẳng hạn như Rạn san hô Antelope.
Phán quyết năm 2016 của tòa trọng tài, bác bỏ các yêu sách hàng hải quá mức của Trung Quốc tại Biển Đông, vẫn là một thành tựu mang tính bước ngoặt. Tuy nhiên, việc thực thi phán quyết phụ thuộc vào khả năng của Philippines trong việc duy trì hiện diện và chống lại các hành động cưỡng ép tại những vùng biển tranh chấp. Vì vậy, hiện đại hóa quân sự là yếu tố then chốt để bảo vệ chủ quyền.
Lộ trình hiện đại hóa của Lực lượng Vũ trang Philippines, còn được gọi là Chương trình Horizon, được triển khai từ năm 2012 dựa trên nhận định rằng lực lượng quân sự già cỗi của nước này không còn đáp ứng được các yêu cầu thực tế. Kể từ khi chương trình được khởi động, Manila từng bước thay thế những tàu cũ kỹ, lạc hậu bằng các tàu hộ vệ, tàu tuần tra xa bờ và tàu hộ tống hiện đại, qua đó tăng cường đáng kể năng lực tác chiến trên biển cũng như khả năng phối hợp hoạt động với các đối tác quốc phòng.
Tuy nhiên, mục tiêu của chương trình không phải là xây dựng một lực lượng hải quân viễn dương tốn kém, bởi tham vọng như vậy vượt quá khả năng tài chính của Philippines. Thay vào đó, Manila đang theo đuổi một chiến lược bất đối xứng thực tế hơn, tập trung vào nâng cao nhận thức tình huống trên biển và tăng cường phòng thủ bờ biển, trong đó có việc triển khai hệ thống tên lửa BrahMos. Mục tiêu là làm gia tăng cái giá phải trả cho các hành động cưỡng ép và hạn chế quyền tự do hành động của các lực lượng thù địch.
Thay vì hành động đơn lẻ, Manila đang tận dụng sự hỗ trợ của các đồng minh và đối tác để đẩy nhanh quá trình xây dựng năng lực. Nhật Bản đã viện trợ các hệ thống radar giám sát, Pháp đang tăng cường năng lực cho Lực lượng Tuần tra Bờ biển Philippines bằng 40 tàu tuần tra, trong khi Australia tiếp tục đầu tư vào cơ sở hạ tầng quân sự. Đồng thời, quan hệ quốc phòng ngày càng sâu sắc với Mỹ trong khuôn khổ Hiệp định Hợp tác Quốc phòng Tăng cường, cùng các thỏa thuận tiếp cận lẫn nhau với Nhật Bản và Canada, đã giúp Philippines cải thiện đáng kể khả năng phối hợp tác chiến và mức độ sẵn sàng hoạt động.
Các quan hệ đối tác này củng cố khả năng răn đe bằng cách phát đi tín hiệu rằng bất kỳ hành động cưỡng ép nào nhằm vào Philippines cũng có thể dẫn đến những hệ quả rộng lớn hơn trong khu vực. Các cuộc tập trận chung như Balikatan cũng ngày càng trở nên tinh vi và phức tạp hơn, qua đó nâng cao khả năng tác chiến phối hợp của quân đội Philippines với các đồng minh và đối tác chủ chốt trong những kịch bản chiến tranh quy ước cường độ cao.
Tuy nhiên, chương trình hiện đại hóa quốc phòng của Philippines đang đối mặt với những thách thức đáng kể, trong đó có hạn chế về tài chính. Gánh nặng chi trả lương hưu ngày càng lớn sẽ làm thu hẹp nguồn lực dành cho hoạt động, bảo trì và phát triển năng lực. Năm 2021, chi tiêu cho lương hưu của quân nhân và các lực lượng mặc đồng phục đã cao hơn tổng chi phí bảo trì, vận hành và đầu tư tới 38%.
Các khí tài mới cũng đòi hỏi nhân sự được đào tạo bài bản, hệ thống hậu cần đầy đủ và cơ sở hạ tầng quân sự được phát triển trong dài hạn. Khả năng mua sắm tàu ngầm trong khuôn khổ chương trình “Horizon 3”, cùng nhiều kế hoạch đầy tham vọng khác, mang lại những lợi thế rõ ràng nhưng đồng thời đòi hỏi cơ sở hạ tầng mới, bao gồm bến cảng và cơ sở huấn luyện, cũng như các khoản chi vận hành và bảo dưỡng bổ sung. Manila sẽ phải cân đối những khoản chi này với các nhu cầu khác về phát triển và an sinh xã hội.
Các nhà hoạch định quốc phòng tại Manila cũng phải tính đến tình trạng thiếu các cơ sở quân sự phù hợp để hỗ trợ số khí tài bổ sung, chẳng hạn như tàu hải quân, cũng như sự thiếu hụt nhân sự có trình độ chuyên môn cần thiết để duy trì khả năng sẵn sàng tác chiến. Nếu không đầu tư tương xứng vào nhân sự, cơ sở hạ tầng và hỗ trợ trong suốt vòng đời sử dụng, việc tiếp nhận thêm khí tài từ nhiều nhà cung cấp và bên tài trợ nước ngoài có thể làm gia tăng chi phí vận hành và bảo dưỡng mà không thực sự nâng cao năng lực tác chiến tổng thể.
Manila sẽ cần liên tục rà soát chương trình hiện đại hóa quốc phòng để bảo đảm theo kịp tính chất luôn thay đổi của chiến tranh. Cuộc xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran đã phơi bày tính dễ bị tổn thương của các cơ sở quân sự cố định cũng như những hạn chế của các khí tài hiện đại nhưng đắt đỏ. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng các chiến lược quốc phòng có khả năng chống chịu trước những cuộc tấn công của đối thủ mạnh hơn. Đồng thời, nó cũng đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu Philippines có nên ưu tiên khả năng phục hồi và sức bền tác chiến thay vì tập trung quá nhiều vào việc mua sắm các khí tài hiện đại hay không?
Bất ổn chính trị tại Philippines cũng đặt ra một thách thức đối với chương trình hiện đại hóa quân sự. Chính quyền của Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. đã thể hiện lập trường cứng rắn tại Biển Đông và đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa quốc phòng. Tuy nhiên, nếu một chính quyền tương lai lựa chọn cách tiếp cận hòa dịu hơn với Trung Quốc, đà phát triển năng lực quân sự có thể bị chậm lại.
Chương trình hiện đại hóa quân sự của Philippines đã tạo được động lực đáng kể, được củng cố bởi việc mua sắm khí tài mới và tăng cường các quan hệ đối tác an ninh. Tuy nhiên, thành công lâu dài của chương trình sẽ không chỉ phụ thuộc vào khả năng mua sắm các nền tảng mới, mà còn vào năng lực duy trì chúng và thích ứng với tính chất không ngừng thay đổi của chiến tranh.
Abdul Rahman Yaacob là Trợ lý Giáo sư tại Viện An ninh và Quốc phòng Rabdan, Abu Dhabi, đồng thời là Nghiên cứu viên cấp cao không thường trú tại Verve Research.