Trương Nhân Tuấn
21-6-2026
Báo chí Việt Nam có đăng bài ghi lại những ý kiến của Tổng Bí thư Tô Lâm về nội dung “sự tử tế” và “người tử tế”.
Báo Tuổi Trẻ viết: “Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng cần nhìn nhận sự tử tế không chỉ là phẩm chất đạo đức cá nhân. Sự tử tế còn là vốn xã hội, sức mạnh văn hóa, một phần nền tảng của một quốc gia văn minh“.
Vậy tử tế là gì?
Cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng có lần từ biệt đồng chí trước Quốc hội bằng câu nói “về làm người tử tế”. Bối cảnh ở đây là ông Dũng (bị ông Trọng lập kế, đổi luật chơi) khiến ông phải “từ biệt đấu trường chính trị để về quê đuổi gà cho vợ”. Có lẽ ông Dũng là người đủ tư cách để nói về “phẩm chất đạo đức cá nhân” của một “người tử tế”.
Người tử tế, không biết ý kiến ông Dũng ra sao. Theo tôi, “người tử tế” là người sẵn sàng mở lòng giúp đỡ những người xung quanh. Là người cho đi mà không yêu cầu đền đáp.
Sống tử tế là sống “trung thực”, không nói dối, không vụ lợi, là người sống đúng với lương tâm, với suy nghĩ và cảm xúc của bản thân. Tử tế như vậy bao hàm các tiêu chuẩn “lòng tốt – lòng từ thiện”, “sự lương thiện”, “tính trung thực”, “sống đúng với lương tâm” v.v…
Nền tảng của sự tử tế là trung thực, là không nói láo. Còn các chuyện như “vốn xã hội” của sự tử tế, “sức mạnh văn hóa” của “sự tử tế”… tôi có ý kiến khác với ông Tô Lâm.
Theo tôi, để có “những con người tử tế” theo mong muốn của Tô Lâm thì điều tiên quyết là phải có một “xã hội tử tế – decent society”.
Điều này trái ngược với thuyết “muốn xây dựng xã hội XHCN thì phải có con người CNXH”.
“Xã hội tử tế – decent society” là xã hội thế nào? Cực kỳ đơn giản: Một xã hội tử tế là một xã hội mà các định chế (institutions) của nó không sỉ nhục con người.
Chúng ta cần phân biệt một “xã hội công lý” (just society) và một “xã hội tử tế”. Xã hội công lý tập trung vào việc phân phối công bằng các nguồn lực (tiền bạc, cơ hội, quyền lợi).
Xã hội tử tế tập trung vào việc bảo vệ danh dự và nhân phẩm. Nó bảo đảm rằng không một ai (dù là người nghèo khổ, người yếu thế, hay người thuộc nhóm thiểu số) bị các cơ quan công quyền, luật pháp hay hệ thống y tế, giáo dục… hạ thấp danh dự hoặc đối xử như những kẻ “bên lề”.
Việt Nam có phải là một “xã hội công lý” hay chưa thì ta nên đặt câu hỏi là chuyện “phân lô, bán nền” có còn tồn tại hay không? Hệ thống tư pháp có độc lập hay không?
Bên TQ người ta phát triển thành công (chừng mực) vì người ta chủ trương “cải cách và pháp trị là hai cái cánh của con chim”. Ông Tô Lâm phát động cuộc cải cách (đủ thứ lãnh vực) sâu rộng ở Việt Nam nhưng tôi e là thất bại. Bởi vì “cải cách” mà không đi đôi với “pháp trị” thì giống như con chim có một cái cánh. Nhưng đây là chuyện khác.
Việt Nam có một “xã hội tử tế” hay chưa mà đòi hỏi “con người tử tế”?
Có con người tử tế hay không là vấn đề của các định chế xã hội (institutions), kiểu các định chế giáo dục.
Sự tử tế của một xã hội không đến từ việc các cá nhân đối xử tốt với nhau. Ngược lại, cách vận hành của hệ thống (cấu thành xã hội) mới phát sinh ra con người tử tế.
Một xã hội “ưu đãi giai cấp” theo tiêu chuẩn “có công với cách mạng” thì xã hội đó là “xã hội của những người làm cách mạng”.
Điều nghịch lý ở Việt Nam là tầng lớp “làm cách mạng”, tức những người đổ máu xương trong cuộc chiến 54-75, đa số đều “lên bàn thờ”. Những “nhà cách mạng” hiện thời ở Việt Nam ai là “người tử tế”?
Những “nhà cách mạng” hiện thời bảo vệ “thành quả cách mạng” còn hơn là bảo vệ con ngươi trong tròng con mắt. Vì đó là “nồi cơm”, là “cái ghế”, là địa vị của họ trong xã hội, trong nội các chính phủ.
Vấn đề là “cái cách” mà họ bảo vệ. Họ bảo vệ những ưu đãi của giai cấp bằng cách “sỉ nhục”, “đấu tố” những “người tử tế”, tức những người lương thiện, có lương tâm, những người dám nói lên sự thật.
Một thí dụ: Chuyện “ông Hồ xuống Bến Nhà Rồng tìm đường cứu nước” là chuyện phịa. Chuyện thật là ông Hồ tìm đường qua Pháp xin vào học trường Hành chánh thuộc địa, với mục đích “làm tay sai cho Pháp” (xin lỗi nếu có xúc phạm người nào, vì tôi sử dụng từ ngữ của cách mạng).
Ai nói lên sự thật này đều là “phản động”, là “ngụy”, là “lật sử”, là bôi bác nhân vật lịch sử, là ở tù… phải không?
Ngay cả khi cá nhân ông Tô Lâm cũng bị phản đối khi nói lên một dự thật về “Sài gòn Hòn ngọc Viễn đông, thập niên 60 Singapore không bằng”…
Trong một xã hội mà việc nói lên sự thật là một điều phạm pháp thì xã hội đó là xã hội của sự dối trá.
Với những định chế pháp lý đặt nền tảng trên sự dối trá như vậy thì xã hội chỉ sinh sản ra những con người dối trá mà thôi.
Trong triết học chính trị, người ta thường chia xã hội làm hai cấp độ: Một là, “Xã hội văn minh” là nơi các cá nhân không sỉ nhục lẫn nhau và hai là “Xã hội tử tế”, là nơi các định chế không sỉ nhục con người.
Chỉ cần lên Facebook, chúng ta đã thấy người Việt Nam có thể sỉ nhục lẫn nhau, vì bất kỳ chuyện nhỏ nhặt nào. Còn xa lắm xã hội Việt Nam mới đạt được tiêu chuẩn “xã hội văn minh”.
Nhưng ông Tô Lâm có thể xây dựng tức thời một “xã hội tử tế”. Một xã hội tử tế là bước đệm tối thiểu và thực tế trước khi loài người hướng tới một xã hội công lý hoàn hảo.
Xã hội tử tế không đòi hỏi mọi người phải yêu thương nhau. Điều bắt buộc là xã hội này phải có một hệ thống các định chế mà khi vận hành, nó bảo vệ được sự tôn nghiêm tối thiểu cho mỗi con người.
Nguồn: Tiếng Dân