Chiến sự Iran sẽ là vấn đề nổi cộm khi lãnh đạo Mỹ – Trung gặp thượng đỉnh, khi cuộc xung đột tạo ra nhiều hệ lụy cho thế giới.
“Theo lời mời của Chủ tịch Tập Cận Bình, Tổng thống Mỹ Donald J. Trump sẽ thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc từ ngày 13/5 đến 15/5”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc hôm nay cho biết. Đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của ông Trump trong nhiệm kỳ thứ hai.
Theo kế hoạch, Tổng thống Trump sẽ hội đàm với Chủ tịch Tập Cận Bình vào sáng 14/5. Trong ngày 15/5, ông Trump và ông Tập sẽ dự tiệc trà và cùng ăn trưa làm việc trước khi lãnh đạo Mỹ trở về Washington.
Sự kiện diễn ra khi quan hệ Mỹ – Trung có dấu hiệu ổn định hơn sau giai đoạn căng thẳng thương mại, nhưng lại bị phủ bóng bởi chiến sự Iran. Chuyến thăm ban đầu dự kiến diễn ra vào tháng 3, nhưng đã bị hoãn do Washington dồn sự tập trung cho cuộc chiến ở Trung Đông. Ông Trump từng muốn chấm dứt chiến sự với Iran trước khi thăm Trung Quốc, nhưng điều nay chưa thể trở thành hiện thực, khi đàm phán giữa Washington và Tehran đang bế tắc.
Theo giới chức Mỹ, ông Trump muốn thúc đẩy Trung Quốc làm trung gian cho một thỏa thuận có thể giúp nhanh chóng chấm dứt cuộc xung đột. Điều đó khiến tình hình Trung Đông trở thành vấn đề nổi bật trong chương trình nghị sự Mỹ – Trung, vốn chủ yếu xoay quanh thương mại, công nghệ, khoáng sản chiến lược và Đài Loan.
Xung đột ở Trung Đông bùng phát từ ngày 28/2, khi Mỹ và Israel phối hợp không kích Iran, hạ sát hàng loạt quan chức cấp cao, trong đó có Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Iran sau đó tập kích đáp trả vào Israel cùng các nước vùng Vịnh có căn cứ quân sự Mỹ.
Chiến sự còn khiến eo biển Hormuz, tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới đến từ vùng Vịnh, rơi vào vòng phong tỏa kép. Iran đã siết kiểm soát Hormuz, chỉ cho phép tàu của quốc gia “thân thiện” đi qua, trong khi Mỹ đã áp lệnh phong tỏa với mọi cảng biển Iran từ ngày 13/4.
Những diễn biến này ảnh hưởng tới cả Mỹ và Trung Quốc, hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Trung Quốc là bên mua đáng kể dầu thô từ Iran và tận dụng nguồn cung giá rẻ này để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong khi đó, chiến sự kéo dài làm dấy lên lo ngại về giá nhiên liệu tại Mỹ và nguy cơ nước này lún sâu hơn vào một cuộc xung đột mới tại Trung Đông.
Do đó, đây là một trong những hội nghị hiếm hoi mà cả Washington lẫn Bắc Kinh đều có động lực tìm kiếm sự ổn định, ít nhất là trong ngắn hạn. Mỹ kỳ vọng Trung Quốc có thể đóng vai trò trung gian hoặc ít nhất gây sức ép để Iran chấp nhận một số nhượng bộ liên quan chương trình hạt nhân và eo biển Hormuz.
Một dấu hiệu cho thấy mức độ liên quan giữa xung đột Iran với cuộc gặp giữa ông Trump với ông Tập là việc Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã đến Bắc Kinh tuần trước và gặp người đồng cấp Vương Nghị. Theo hãng tin ISNA, Ngoại trưởng Iran đã thông báo cho ông Vương về các cuộc đàm phán giữa nước này với Mỹ mà Pakistan làm trung gian.
“Tôi cho rằng đây là sự sắp đặt có chủ ý, khi phía Iran đến để nói với Trung Quốc đâu là giới hạn cuối cùng của họ. Họ nghĩ Trung Quốc có thể giúp đạt được điều gì và Bắc Kinh có thể làm gì để tác động tới ông Trump”, Yun Sun, giám đốc chương trình Trung Quốc tại Trung tâm Stimson, Mỹ nói với Washington Post.
Trung Quốc đến nay vẫn tránh đưa ra lập trường công khai quá cứng rắn về cuộc xung đột, đồng thời duy trì sự ủng hộ đối với Tehran. Khi gặp ông Araghchi, ông Vương kêu gọi các bên, trong đó có Tehran, tăng cường nỗ lực để mở cửa lại eo biển Hormuz, nhưng cũng khẳng định Trung Quốc ủng hộ “các quyền hợp pháp của Iran trong việc sử dụng năng lượng hạt nhân vì hòa bình”.
Tuy nhiên, những khác biệt quan điểm liên quan chiến sự Iran có thể làm giảm kỳ vọng về kết quả đàm phán Mỹ – Trung. Thời điểm ông Araghchi thăm Bắc Kinh tuần trước được cho là nhằm nhấn mạnh mối quan hệ Trung Quốc – Iran trước thềm cuộc gặp thượng đỉnh với Mỹ.
“Ông Tập muốn đảm bảo rằng cuộc chiến của Mỹ với mục đích thay đổi một chế độ ở Trung Đông được nhìn nhận là thất bại, còn ông Trump dĩ nhiên muốn điều ngược lại”, Jacob Stokes, phó giám đốc chương trình Ấn Độ – Thái Bình Dương thuộc tổ chức nghiên cứu Trung tâm An ninh Mỹ Mới (CNAS), nói với WSJ.
Các chuyên gia cho rằng Tổng thống Trump muốn tìm kiếm sự hỗ trợ từ Trung Quốc khi chưa thể chấm dứt cuộc xung đột theo các điều khoản ông mong muốn, nhưng lưu ý rằng lãnh đạo Mỹ không nên kỳ vọng quá nhiều vào Bắc Kinh trong vấn đề này.
“Đây rõ ràng không phải vị thế lý tưởng đối với một Tổng thống Mỹ lần đầu thăm Trung Quốc sau một thập kỷ”, Aaron David Miller, cựu nhà đàm phán Trung Đông của Mỹ, nhận định.
Theo Miller, ông Trump đang bước vào cuộc hội đàm với ít đòn bẩy hơn so với trước đây. Nước Mỹ hiện nay đã tự cô lập mình hơn với thế giới bằng các đòn thuế quan sâu rộng với cả đồng minh, đối tác lẫn đối thủ, trong khi mối quan hệ giữa Washington với NATO dưới thời ông Trump cũng trở nên căng thẳng.
Ngoài chiến sự Iran, lãnh đạo Mỹ – Trung dự kiến tiếp tục trao đổi về các vấn đề là nguồn cơn dẫn đến căng thẳng trong quan hệ song phương như thương mại, công nghệ, kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, Đài Loan.
“Hầu như mọi bên đều có lợi ích gắn với kết quả của cuộc gặp này”, Chad Bown, chuyên gia cấp cao tại Viện Peterson về Kinh tế Quốc tế, nhận định với CNBC.
Eswar Prasad, giáo sư kinh tế tại Đại học Cornell, New York, Mỹ nhận định hai lãnh đạo sẽ nỗ lực tìm tiếng nói chung, bởi bất cứ căng thẳng nào trong cuộc gặp thượng đỉnh đều có thể làm gia tăng đối đầu giữa hai bên, khiến tình trạng bất ổn kinh tế và địa chính trị kéo dài, đồng thời gây tổn hại nghiêm trọng tới thương mại và tăng trưởng toàn cầu.
“Cả thế giới kỳ vọng hai lãnh đạo có thể đạt được đồng thuận, ít nhất là về một số vấn đề nhất định, đồng thời tìm cách ngăn căng thẳng tiếp tục leo thang ở vấn đề còn lại”, ông Prasad nói.
Như Tâm (Theo WSJ, CNBC, Reuters