Nguyễn Quỳnh Hoa
Một sai lầm phổ biến của xã hội khi đối diện với sự phản kháng từ người trẻ là chỉ chăm chăm đánh giá hình thức thay vì lắng nghe nội dung. Một chiếc ô giơ lên trên đường phố, một chiếc nơ trắng hay đơn giản là một bó hoa đặt dưới gốc cây nếu chỉ nhìn riêng lẻ thì chúng thật nhỏ bé. Tuy nhiên, lịch sử các phong trào xã hội đã chứng minh rằng chính những điều giản dị ấy lại là nơi một thế hệ bắt đầu đồng thanh cất lời: “Chúng tôi không đồng ý coi điều này là bình thường”.
Năm 2012, các học sinh trung học Hong Kong lập ra Scholarism để phản đối chương trình giáo dục áp đặt, tạo ra làn sóng ủng hộ rộng lớn buộc chính quyền phải lùi bước. Hai năm sau, chiếc ô vốn dĩ đời thường bỗng trở thành biểu tượng che chắn hơi cay và mang theo ký ức của Umbrella Movement. Tại Đài Loan, phong trào sinh viên năm 2014 lại có hoa hướng dương. Một loài hoa trở thành dấu hiệu của một thế hệ đòi hỏi sự minh bạch và quyền được tham gia vào những quyết định ảnh hưởng đến tương lai của mình. Những ví dụ ấy cho thấy một điều quan trọng, người trẻ không nhất thiết bắt đầu bằng quyền lực, họ bắt đầu bằng biểu tượng.
Biểu tượng sở hữu một sức mạnh mà tư duy mệnh lệnh – đáp ứng thường hay đánh giá thấp: Tính lan truyền phi tập trung, nó có thể được nhân lên mà không cần một trung tâm chỉ huy. Một người đặt hoa, một người chụp ảnh, một người nhìn thấy và làm theo. Đến một thời điểm, hành động cá nhân chuyển hóa thành ngôn ngữ chung cho cả cộng đồng.
Một nghiên cứu của Sirianne Dahlum về các phong trào phản đối chính quyền trong giai đoạn 1900 – 2006 cho thấy những phong trào có mức độ tham gia cao của sinh viên và người tốt nghiệp đại học có xu hướng sử dụng phương thức phi bạo lực nhiều hơn, một phần bằng chứng cũng cho thấy khả năng đạt mục tiêu cao hơn gắn với chính khuynh hướng phi bạo lực ấy. Phi bạo lực không phải chiếc chìa khóa vạn năng, nhưng nó có thể thay đổi triệt để cán cân đạo đức. Hành vi ném đá hay đập phá dễ dàng bị quy kết là “gây rối”, làm phân tán dư luận khỏi bản chất sự việc. Ngược lại, một bó hoa đặt xuống lặng lẽ lại buộc xã hội phải đối diện với một câu hỏi nhức nhối: Tại sao một bó hoa tưởng niệm cũng trở thành vấn đề?
Đó chính là lăng kính cần thiết khi nhìn vào hiện tượng Gen Z đặt hoa tưởng niệm nữ sinh tử nạn giao thông tại Hà Nội. Trào lưu sống bằng sự chú ý ngắn hạn, còn tưởng niệm sống bằng ký ức. Những người trẻ tìm đến gốc cây ấy phần lớn không quen biết nạn nhân, không có lợi ích vật chất hay động cơ chính trị. Họ hiện diện vì một thứ đạo đức công cộng thuần túy: Cảm giác rằng một người xa lạ cũng xứng đáng được nhớ đến.
Khi một chiếc nơ trắng hay một bó hoa lan rộng, cái đang hình thành không nhất thiết là một cuộc biểu tình, đó là một nghi thức xã hội mới. Mạng xã hội vốn hay bị gán mác hời hợt lại trở thành công cụ biến ký ức cá nhân thành ký ức tập thể, giúp người trẻ nhận ra họ không đơn độc trước những bất an. Bởi ký ức thì chẳng có thứ quyền lực nào có thể xoá đi.
Nhưng lịch sử ấy cũng nhắc chúng ta rằng không nên lãng mạn hóa phong trào: Umbrella Movement năm 2014 cuối cùng không đạt được những nhượng bộ chính trị mà người biểu tình mong muốn, dù nó tạo ra một dấu mốc quan trọng trong ý thức chính trị của một thế hệ và ảnh hưởng đến các phong trào sau đó. Tuy nhiên, một phong trào không nhất thiết phải thắng ngay lập tức mới có ý nghĩa. Có những chiếc ô không thay đổi ngay được một hệ thống, có những bông hoa không thể hồi sinh một người đã mất, nhưng chúng đặt ra những câu hỏi mà xã hội không thể chôn giấu: Trách nhiệm thuộc về ai? Sự thật ở đâu? Và một công dân có quyền được tưởng niệm một người xa lạ hay không?
Việc truyền thông nước nhà liên tục dán nhãn Gen Z bằng những tính từ tiêu cực như “thờ ơ”, “lười biếng”, “đòi hỏi” không chỉ thể hiện sự thiếu khách quan, còn là một lối tư duy truyền thông lười biếng và độc hại. Hãy hỏi tại sao một thế hệ từng bị coi là thờ ơ lại cảm thấy cần phải xuống đường dù chỉ để lặng lẽ đặt một bông hoa. Sự phản kháng sâu sắc nhất đôi khi không bắt đầu bằng tiếng hô, nó có thể bắt đầu từ sự im lặng của một thế hệ đã bị đè nén quá lâu.
N.Q.H.