Nguồn: “How Chinese satellites have boosted Iran’s war effort”, The Economist, 19/04/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Kể từ khi Chiến dịch Epic Fury bắt đầu vào ngày 28 tháng 2, Trung Quốc đã tỏ ra hết sức thận trọng trong việc ủng hộ Iran. Vào ngày 2 tháng 3, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc lên án các cuộc không kích của liên quân Mỹ-Israel là “vi phạm luật pháp quốc tế”. Các tàu Trung Quốc chở natri perchlorate — một thành phần có thể dùng làm nhiên liệu đẩy tên lửa — được cho là đã cập cảng Iran hồi đầu tháng. Tình báo Mỹ cũng cảnh báo rằng Trung Quốc đang chuẩn bị chuyển giao các loại tên lửa vác vai có khả năng bắn hạ trực thăng và máy bay bay thấp. Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn chưa đưa ra bất kỳ hỗ trợ trực tiếp đáng kể nào về kinh tế, ngoại giao hay quân sự. Thay vào đó, họ đóng góp theo một cách gián tiếp hơn — và có lẽ còn hiệu quả hơn: từ không gian.
Mạng xã hội đang tràn ngập hình ảnh về Trung Đông do vệ tinh Trung Quốc chụp và được các công ty nước này công bố rộng rãi. Điều này diễn ra đúng vào lúc các doanh nghiệp Mỹ đang siết chặt kiểm soát dưới áp lực của chính quyền Trump, khiến giới nhà báo, nghiên cứu sinh và các nhà hoạt động mất đi một nguồn tình báo nguồn mở (OSINT) quan trọng. Làn sóng ảnh vệ tinh Trung Quốc phản ánh những bước tiến vượt bậc về quy mô lẫn độ tinh vi trong năng lực quan sát Trái Đất của nước này — và đánh dấu sự cáo chung của thế độc tôn phương Tây đối với những hình ảnh tân tiến nhất từ không gian. Nhưng với các nhà phân tích nguồn mở, đây vừa là phao cứu sinh, vừa là lời cảnh báo.
Cuộc chiến tại Iran đã trở thành cơ hội quảng bá bằng vàng cho các hãng vệ tinh Trung Quốc. Bill Greer, nhà phân tích địa không gian và đồng sáng lập Commonspace — một dịch vụ vệ tinh phi lợi nhuận — cho rằng các lệnh siết chặt của chính quyền Trump đang vô tình tiếp tay cho đối thủ của Mỹ. Ông lập luận: “Mỹ đang tự bắn vào chân các doanh nghiệp thương mại của chính mình khi hạn chế quyền tiếp cận của họ, trong khi đối thủ vẫn có thể lấy dữ liệu từ các hệ thống khác”.
Bằng chứng về sự hợp tác giữa các hãng vệ tinh Trung Quốc và Iran ngày càng rõ nét trong những tuần gần đây. Theo nhật ký từ các đơn vị bán lẻ hình ảnh, China Siwei — thuộc Tập đoàn Khoa học và Công nghệ Hàng không Vũ trụ Trung Quốc do nhà nước sở hữu — được xác nhận là đã chụp ảnh độ phân giải cao các căn cứ quân sự của Mỹ và đồng minh. Tờ Financial Times cũng đưa tin rằng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran đã mua một vệ tinh của Trung Quốc — đây có thể là nguồn gốc của một số hình ảnh được truyền thông nhà nước Iran đăng tải, cho thấy cảnh hoang tàn sau các đòn tấn công của họ.
Sự dồi dào của ảnh vệ tinh Trung Quốc là kết quả trực tiếp từ tốc độ mở rộng chóng mặt của các chùm vệ tinh nước này. Chỉ riêng trong năm 2025, Trung Quốc đã phóng hơn 120 vệ tinh viễn thám — bao gồm các loại dùng sóng radar, sóng vô tuyến và máy ảnh quang học — nâng tổng số vệ tinh trên quỹ đạo lên hơn 640 chiếc, chỉ đứng sau Mỹ. Nếu ở Mỹ, hầu hết các hãng vệ tinh thương mại sống nhờ hợp đồng với quân đội và cơ quan tình báo, thì ở Trung Quốc, ranh giới giữa tư nhân và nhà nước còn mờ nhạt hơn nhiều. Chùm vệ tinh lớn nhất — Cát Lâm-1 (Jilin-1), gồm hơn 100 vệ tinh — được vận hành bởi Công ty Công nghệ Vệ tinh Chang Guang (CGST), đơn vị có mối liên hệ mật thiết với Quân đội Trung Quốc (PLA). Tham vọng của họ là có thể chụp ảnh bất kỳ điểm nào trên Trái Đất cứ mỗi mười phút một lần.
Trong cuộc đua giành ưu thế quan sát Trái Đất, vệ tinh thương mại Trung Quốc và Mỹ đang kèn cựa nhau sát nút. Vệ tinh Superview Neo-1 của Siwei cho ra những hình ảnh sắc nét không thua kém Vantor — một trong những hãng hàng đầu của Mỹ. Aravind Ravichandran, Giám đốc điều hành TerraWatch Space, nhận định rằng các vệ tinh thương mại Trung Quốc “đạt điểm khá cao” ở những năng lực cốt lõi. Cát Lâm-1 thậm chí đã vượt mặt các đối thủ Mỹ về tần suất bao phủ — tức số lần vệ tinh có thể quay lại một khu vực — chủ yếu nhờ đội ngũ ngày càng đông. Ông Ravichandran cũng cho biết họ ngang ngửa về các công nghệ “hướng tới tương lai” như điện toán biên, cho phép xử lý dữ liệu ngay ngoài không gian trước khi truyền về mặt đất. Và lợi thế này có vẻ sẽ còn được nới rộng. Theo một ủy ban của Quốc hội Mỹ, Trung Quốc hiện dẫn đầu thế giới về tác động nghiên cứu trong một số lĩnh vực công nghệ viễn thám.
Một số công ty không ngại ca ngợi lợi thế khi làm việc với các hãng Trung Quốc: họ nằm ngoài tầm với của “chế độ kiểm duyệt hình ảnh vệ tinh” do Mỹ và phương Tây áp đặt — quy định hạn chế những gì được và không được công bố. xrTech Group, một công ty phân tích dữ liệu tại Dubai đối tác với Siwei, thậm chí khoe rằng: “Chúng tôi không bị ràng buộc bởi các hạn chế giấy phép xuất khẩu và sự chậm trễ của bộ máy hành chính vốn thường làm chậm quá trình thu thập dữ liệu từ các nhà cung cấp khác”.
Tuy nhiên, các nhà cung cấp Trung Quốc cũng có những rào cản riêng. Mike Dahm, cựu sĩ quan tình báo hải quân cao cấp phụ trách mảng Trung Quốc tại Văn phòng Tình báo Hải quân Mỹ, khẳng định: “Tôi có thể nói chắc rằng họ [các công ty Trung Quốc] sẽ không làm bất cứ điều gì mà Đảng Cộng sản không muốn”. Trong một số trường hợp, điều đó lại dẫn đến sự minh bạch bất ngờ. Hình ảnh từ Trung Quốc đã giúp phơi bày thiệt hại tại các căn cứ quân sự Mỹ và các cơ sở năng lượng ở vùng Vịnh mà nhiều chính phủ muốn giữ kín. MizarVision, một công ty có trụ sở tại Hàng Châu, đã tung ra vô số hình ảnh được AI chú thích về máy bay Mỹ và các khẩu đội phòng không Patriot dàn trải khắp Trung Đông.
Những đợt công bố của MizarVision còn cho thấy cách các hãng Trung Quốc khai thác AI để vắt thêm thông tin từ ảnh độ phân giải thấp — vốn khó nhận diện các vật thể nhỏ. Hiện chưa rõ startup này lấy ảnh từ vệ tinh Trung Quốc hay phương Tây, dù một ủy ban quốc hội Mỹ cho rằng nguồn ảnh nhiều khả năng đến từ Airbus, tập đoàn hàng không châu Âu. Một số nhãn chú thích do AI tạo ra vẫn còn gây tranh cãi, nhưng theo ông Dahm, AI có thể làm tốt hai việc: dùng thị giác máy tính để nhận diện vật thể mờ — như máy bay — qua hình dáng và kích thước; và theo dõi sự thay đổi theo thời gian. Một bức ảnh độ phân giải cao xác định vị trí máy bay; sau đó những tấm ảnh độ phân giải thấp hơn, rẻ hơn và dồi dào hơn sẽ giúp phát hiện những gì đang ra vào. Như ông Dahm nói: “Có thể bạn không biết chính xác các đốm đó là gì, nhưng xác suất cao là mỗi đốm đó là một chiếc phi cơ”.
Việc MizarVision công bố công khai các hình ảnh đã gắn nhãn còn mang lại một lợi ích ẩn: khi các nhà nghiên cứu bình luận — kể cả khi chỉ ra sai sót phân tích — dữ liệu đó được dùng để tinh chỉnh các mô hình của công ty. Ông Dahm cho biết: “Họ đang nhận được phản hồi huấn luyện thuật toán theo thời gian thực. Giờ đây các kỹ sư có thể điều chỉnh lại: đó không phải là radar của hệ thống THAAD; radar THAAD thực tế trông như thế này đúng không?”
Đây không phải lần đầu ảnh vệ tinh Trung Quốc được sử dụng để hỗ trợ đối thủ của Mỹ. Năm 2023, Washington đã trừng phạt CGST vì cung cấp ảnh Ukraine cho tập đoàn lính đánh thuê Wagner của Nga. Tháng 4 năm ngoái, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết CGST còn cung cấp ảnh cho phiến quân Houthi ở Yemen để hỗ trợ nhắm mục tiêu vào tàu chiến và tàu thương mại Mỹ tại Biển Đỏ. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt dường như ít có tác dụng răn đe đối với ngành vệ tinh Trung Quốc. Tháng 4 năm nay, Spacety — một công ty Trung Quốc khác cũng nằm trong danh sách đen của Mỹ từ ba năm trước vì hỗ trợ Wagner — vẫn huy động được 190 triệu USD từ các quỹ liên kết nhà nước và quỹ đầu tư mạo hiểm.
Các năng lực mới đang ùa đến với tốc độ ngày càng nhanh. Trung Quốc hiện có hai chùm vệ tinh thương mại được biết đến là có thể quay video — Cát Lâm-1 và Chu Hải-1 — trong khi Planet là công ty Mỹ duy nhất được ghi nhận công khai có năng lực này. Cát Lâm-1 còn sử dụng liên lạc laser vệ tinh-mặt đất để truyền tải video từ quỹ đạo về. Dẫu vậy, sự trỗi dậy của Trung Quốc không có nghĩa là các nhà nghiên cứu và phóng viên có thể dễ dàng bù đắp nguồn ảnh phương Tây đang bị thu hẹp tại Trung Đông. Một số nhà nghiên cứu phương Tây chia sẻ với tờ The Economist rằng họ rất ngại đặt hàng và trả tiền cho các nhà cung cấp Trung Quốc có quan hệ tiềm tàng với quân đội. Số khác cho biết các nhà cung cấp Trung Quốc thường phớt lờ yêu cầu đặt chụp ảnh của họ.
Những người đam mê tình báo nguồn mở từng hy vọng sự bùng nổ của công nghệ ảnh vệ tinh sẽ mang lại một thế giới minh bạch hơn. Điều đó đã thành hiện thực — nhưng chỉ với một số ít. “Mọi quốc gia đều đang xây dựng hệ thống quan sát Trái Đất của riêng mình”, ông Greer nhận xét, điểm qua các nước ở châu Á, Nam Mỹ và nhiều nơi khác. “Nhưng hầu hết chúng đều phục vụ riêng cho mục đích quốc phòng và tình báo”, ông ngậm ngùi, “hệ quả là người ta chỉ mải theo dõi nhau nhiều hơn, còn những giá trị phục vụ lợi ích công cộng thì ngày càng teo lại”.