Trung Ngôn
24-8-2026
Ba ngàn tấm bê tông được đặt trên núi Nhón ở Nghệ An, để tạo thành dòng chữ “Bác Hồ sống mãi”. Một công trình được giới thiệu như một cách thể hiện lòng kính yêu đối với ông Hồ, nhưng nhìn từ một góc độ khác, nó lại gợi ra một câu hỏi: Con người có ai sống mãi mãi được đâu?
Chỉ có thần thánh hoặc ma quỷ, trong trí tưởng tượng của con người, mới có thể sống mãi. Còn một con người, dù là ai, tài giỏi hay vĩ đại đến đâu, cũng phải tuân theo quy luật sinh – lão – bệnh – tử. Ông Hồ cũng không phải ngoại lệ, bởi ông đã qua đời từ năm 1969. Vì vậy, nói “Bác Hồ sống mãi” nếu hiểu theo nghĩa đen thì rõ ràng là một mệnh đề không đúng với thực tế.
Nhưng có lẽ những người dựng dòng chữ ấy không muốn nói đến sự sống của một thân xác. Họ muốn nói rằng hình ảnh, tư tưởng hay di sản của một nhân vật có thể tiếp tục tồn tại trong ký ức của xã hội. Nếu hiểu như vậy, câu “sống mãi” có thể là một cách nói ẩn dụ. Một nhà văn có thể “sống mãi” qua tác phẩm. Một nhạc sĩ có thể “sống mãi” qua âm nhạc. Một nhà tư tưởng có thể “sống mãi” qua những tư tưởng còn ảnh hưởng đến nhiều thế hệ.
Vấn đề nằm ở chỗ: Di sản không thể được duy trì bằng cách bắt mọi người phải tin rằng một con người là bất tử.
Một người thật sự có ảnh hưởng không cần những dòng chữ khổng lồ trên núi để chứng minh rằng mình còn sống. Điều quyết định một nhân vật có “sống mãi” hay không chính là những gì người ấy để lại trong đời sống của con người: Những giá trị nào còn có ý nghĩa, những tư tưởng nào còn đứng vững trước thời gian, và quan trọng nhất, xã hội có còn tự nguyện nhắc đến họ hay không.
Nếu một tư tưởng tốt, người ta sẽ tiếp tục đọc và suy nghĩ về nó. Nếu một tác phẩm hay, người ta sẽ tiếp tục tìm đọc. Nếu một nhân vật lịch sử có đóng góp quan trọng, lịch sử sẽ còn nhắc đến họ. Không cần bê tông hóa ký ức.
Ngược lại, khi phải dùng đến hàng ngàn tấm bê tông để viết một câu khẩu hiệu trên núi, người ta không khỏi có cảm giác rằng đây là một cách vật chất hóa và phô diễn hóa sự tưởng niệm.
Núi non vốn là không gian của thiên nhiên. Việc biến một quả núi thành một tấm biển khổng lồ đặt giữa cảnh quan có thể khiến người ta phải suy nghĩ về ranh giới giữa tưởng niệm và tuyên truyền, giữa lòng kính trọng và sự phô trương.
Có một nghịch lý khá thú vị: Càng cố khẳng định một người “sống mãi”, đôi khi người ta càng làm nổi bật sự thật rằng người ấy đã chết. Bởi nếu không chết thì đâu cần phải tuyên bố “sống mãi”?
Trong đời sống văn hóa, “bất tử” vốn không phải là chuyện một người không chết. Bất tử là sau khi chết vẫn còn được nhớ đến. Nhưng được nhớ đến cũng không có nghĩa là được đóng khung trong những câu khẩu hiệu bất biến. Một nhân vật lịch sử càng lớn càng cần được nhìn nhận bằng nhiều góc cạnh, được nghiên cứu, tranh luận và đánh giá lại qua từng thời đại.
Một xã hội trưởng thành không sợ những câu hỏi về các nhân vật lịch sử của mình. Nó cũng không cần biến lịch sử thành một vùng đất chỉ có lời ca ngợi.
Ba ngàn tấm bê tông có thể tạo ra một dòng chữ rất lớn trên núi, nhưng chúng không thể làm cho một con người sống lại. Bê tông có thể tồn tại hàng chục, hàng trăm năm; nhưng thời gian sẽ làm mòn nó. Những gì hôm nay tưởng là vĩnh cửu, ngày mai có thể trở thành một dấu tích của một thời đại.
Con người rồi sẽ chết. Những tấm bê tông rồi cũng sẽ cũ. Núi non cũng sẽ biến đổi. Chỉ có điều đáng để “sống mãi” là những giá trị thật sự có khả năng vượt qua thời gian.
Và nếu muốn một người “sống mãi”, có lẽ cách tốt nhất không phải là dựng tên họ bằng bê tông trên núi, mà nên để những gì họ làm và những gì họ để lại tiếp tục sống trong ký ức, trong văn hóa và trong sự suy nghĩ tự do của con người.
Bởi cuối cùng, không có ai sống mãi mãi cả. Chỉ có ký ức và giá trị mà con người để lại có thể tiếp tục sống.