Nguồn: Marc Lynch, “Why a U.S. Attack on Iran Would Backfire”, Foreign Policy, ngày 14/01/2026
“Trump đã đe dọa tiến hành các cuộc tấn công để ủng hộ những người biểu tình chống chế độ.”
Biên dịch: Lê Mạnh Cường
Với việc lấy lý do ủng hộ các cuộc biểu tình chống chế độ, khả năng Mỹ và có thể cả Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran dường như đang hiện hữu. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã liên tục đăng các lời đe dọa trực tiếp trên mạng xã hội, bên cạnh đó cũng có rất nhiều thông tin rò rỉ từ các quan chức trong chính quyền về việc Mỹ đang chuẩn bị cho kịch bản này.
Trump có vẻ tự tin quá mức về khả năng thành công của mình ở Venezuela cũng như với các cuộc không kích của Mỹ vào Iran trong năm ngoái, đồng thời ông luôn tỏ ra xem thường những cảnh báo từ các chuyên gia về những rủi ro và hậu quả có thể xảy ra. Nhiều báo cáo ở bên ngoài nước Mỹ cho thấy các quan chức Châu Âu đã được tham vấn về các mục tiêu có khả năng Mỹ nhắm tới, và một vài nhân sự đã nhận được lời khuyên rời khỏi các căn cứ của Mỹ ở Vùng Vịnh. Mặc dù không có dấu hiệu nào cho thấy quyết định tấn công là chắc chắn—Trump có thể chọn áp đặt thêm các lệnh trừng phạt hoặc tấn công mạng—nhưng những tín hiệu trên đang gây lo ngại.
Tại sao Mỹ lại muốn dội bom vào Iran lúc này? Điều này chỉ một phần liên quan đến các cuộc biểu tình. Israel đã thúc đẩy một chiến dịch quân sự khác nhằm vào chương trình hạt nhân của Iran—Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã nhấn mạnh vấn đề này với Trump trong cuộc gặp cuối tháng 12. Tuy nhiên, các cuộc biểu tình và sự đàn áp bạo lực được dự đoán trước từ phía Iran đem đến một cơ hội đưa ra những đòi hỏi chính sách về lâu dài. Thay đổi chế độ ở Iran từ lâu đã là mục tiêu cuối cùng của “bầy diều hâu” Mỹ và Israel trong nhiều thập kỷ. Nhiều người đã tin rằng các cuộc biểu tình đã đẩy chế độ cầm quyền ở Iran vào tình thế khó khăn và chỉ cần một cú huých nhẹ nhàng về quân sự sẽ đẩy nó tới bờ vực sụp đổ.
Đương nhiên điều này không phải là để thúc đẩy dân chủ ở Iran. Cá nhân tôi cho rằng tất cả chúng ta đều có thể thấy rõ Trump nghĩ gì về dân chủ qua những hành động của ông ở trong nước và trên toàn cầu (từ Venezuela đến Ukraine, từ Đan Mạch đến Liên minh Châu Âu, rồi ở Gaza). Người dân Iran trong những cuộc biểu tình có thể muốn dân chủ và chắc chắn mong muốn nhiều hơn là việc áp đặt một nhà độc tài thân Mỹ. Nhưng Trump thật sự không quan tâm đến những gì họ muốn, và “bầy diều hâu” ủng hộ ông cũng vậy, dù bề ngoài luôn lên tiếng thể hiện tình yêu vĩnh cửu và sự ủng hộ đối với nhân dân Iran. Dù người dân Iran có tức giận với chính quyền hiện nay tới mức nào thì một nhà lãnh đạo Iran mới xuất hiện nhờ vào sự hỗ trợ của máy bay ném bom Mỹ cũng sẽ khó nhận được sự yêu mến của đông đảo người dân yêu nước Iran.
Liệu chiến thuật không kích nào sẽ được triển khai? Các “diều hâu” Mỹ và Israel mơ mộng về một cuộc tấn công kiểu Hezbollah, nhằm vào việc loại bỏ Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei và ban lãnh đạo cấp cao của chế độ Cộng hòa Hồi giáo cũng như của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Tuy nhiên, thành công từ cuộc tấn công mà Israel thực hiện vào năm 2024 đã giết thủ lĩnh Hassan Nasrallah ở Beirut ít có khả năng lập lại ở Tehran. Các nhà lãnh đạo Iran hoàn toàn nhận thức được khả năng xảy ra một cuộc không kích như vậy. Họ đã dành sáu tháng qua để truy quét gián điệp và những kẻ tình nghi hoạt động gián điệp, cũng như các nhân viên tình báo tiềm ẩn, do đó ít khả năng có một cơ hội để thực hiện một đòn đánh tiêu diệt gọn gàng. Thậm chí ngay cả khi cuộc tấn công đó thành công (vì không thể đánh giá thấp khả năng thâm nhập của tình báo Israel ở Iran), chính quyền kế nhiệm sau Khamenei nhiều khả năng sẽ được điều hành bởi IRGC và các lực lượng an ninh cứng rắn.
Rất có khả năng sẽ là một chiến dịch trung hạn nhằm làm suy yếu năng lực của IRGC và lực lượng bán quân sự Basij, từ đó giảm bớt khả năng đàn áp của nhà nước Iran và tạo cơ hội cho các cuộc biểu tình có thể chiếm ưu thế trước lực lượng còn lại của chế độ. Tuy nhiên, thực tế sẽ không dễ dàng như kịch bản trên mạng xã hội. Lực lượng an ninh bảo vệ chế độ thường được triển khai tại các khu vực có người biểu tình. Không kích vào lực lượng an ninh chắc chắn sẽ khiến cả những người biểu tình thương vong và làm đám đông còn lại phải tháo chạy vì sợ bị trở thành mục tiêu. Một cuộc không kích khác nhằm vào các cơ sở hạt nhân có thể phục vụ mục đích chống phổ biến vũ khí hạt nhân nhưng sẽ không kích động thêm tinh thần của người biểu tình. Trong bối cảnh người dân Iran có xu hướng đoàn kết lại để bảo vệ Tổ quốc khi bị Mỹ và Israel tấn công thì khả năng cao các chiến dịch không kích không nhằm vào việc loại bỏ lãnh đạo cấp cao của chế độ lại có tác dụng làm giảm dần các cuộc biểu tình rồi cuối cùng là dừng lại.
Sẽ phát sinh những vấn đề hậu cần đối với một chiến dịch không kích kéo dài. Hiện tại, phần lớn các khí tài quân sự của Mỹ đang được triển khai tại Caribbe để phục vụ chiến dịch đầy ảo tưởng ở Venezuela, điều này làm cho năng lực quân sự của Mỹ ở Vùng Vịnh về lâu dài rơi vào tình trạng rất yếu kém. Nguồn cung cấp tên lửa đánh chặn và bom thông minh được cho là đang cạn kiệt. Hơn nữa, Iran khó có thể ngồi yên và chấp nhận, do đó hành động này sẽ làm tăng nguy cơ xảy ra một cuộc xung đột quy mô lớn trong khu vực, ngay tại trung tâm của sản xuất dầu mỏ thế giới.
Các quốc gia Vùng Vịnh cũng khó có khả năng để cải thiện tình hình trong khu vực. Đa số các quốc gia trong khu vực đều mong muốn sự ổn định thay vì một cuộc xung đột có thể dẫn đến sự sụp đổ của nhà nước, dòng người tị nạn và các cuộc tấn công trả đũa khắp Vùng Vịnh. Saudi Arabia và Qatar đều đã lên tiếng phản đối một cuộc tấn công của Mỹ vào Iran. Riyadh không còn thể hiện mong muốn thay đổi chế độ ở Iran như trong những ngày đầu tiên khi Thái tử Saudi Mohammed bin Salman lên nắm quyền. Dưới sự bảo trợ của Trung Quốc từ nhiều năm trước, mối quan hệ giữa Saudi Arabia và Iran đang xích lại gần nhau hơn và tiếp tục được duy trì, điều này cũng mang lại lợi ích cho Saudi trong việc giữ gìn một môi trường ổn định phù hợp cho sự phát triển kinh tế. Điều cấp bách hơn đó là mối lo ngại của Saudi về một Israel không có điểm dừng ngày càng hiện hữu, không chỉ ở Gaza mà còn trong các cuộc tấn công quân sự trên khắp khu vực. Sự thay đổi mạnh mẽ trong chính sách của Saudi đối với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) trong tháng qua cùng với việc tích cực hình thành một liên minh quân sự mới gồm có Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Ai Cập và một số quốc gia Ả Rập rõ ràng nhằm tạo cân bằng trước mối đe dọa từ Israel – nhưng một cuộc tấn công vào Iran chỉ làm tình hình trầm trọng thêm.
Hành động quân sự của Mỹ vào lúc này khó có thể lật đổ chế độ Iran và cũng khó có thể bảo vệ dân thường Iran. Ngay cả khi Trump tiếp tục có vận may trong các cuộc cá cược đối ngoại và những hậu quả tồi tệ nhất không xảy ra thì trên thực tế các cuộc không kích sẽ chỉ phát huy tác dụng phần nào đó mà thôi. Những cuộc không kích ấy sẽ làm gia tăng nỗi lo về sự mở rộng của Israel ở Vùng Vịnh, làm mất đi tính hợp pháp cũng như làm suy yếu tinh thần của người biểu tình đang đối đầu với chế độ, và cũng khiến việc nhìn nhận các chiến dịch quân sự vốn thiếu cơ sở pháp lý đang được triển khai theo từng đợt là chuyện bình thường. Những cuộc không kích đó cũng có thể làm suy yếu sự ủng hộ toàn cầu đối với các lệnh trừng phạt, thứ mà không chỉ gây ra nhiều khổ đau cho con người mà còn là nhân tố chính dẫn đến sự suy thoái kinh tế và giảm sút năng lực của nhà nước, vốn là ngòi nổ làm bùng phát các cuộc biểu tình từ ban đầu./.
Marc Lynch là Giáo sư khoa học chính trị và quan hệ quốc tế tại Đại học George Washington và Giám đốc của Dự án Khoa học Chính trị Trung Đông.