Nguyễn Quốc Khải
12-4-2026
Tội ác chiến tranh ở Iran
Tính đến thời điểm hôm nay, Tổng thống Donald Trump đã phải đối phó với nhiều cáo buộc và sự giám định gắt gao liên quan đến vấn đề tội ác chiến tranh. Sự kiện này chủ yếu bắt nguồn từ những phát ngôn và lời đe dọa của ông nhắm vào Iran trong bối cảnh một cuộc xung đột đang diễn ra.
Ông Trump, trong bài diễn văn về chiến tranh Iran vào ngày 1-4-2026, đã đe dọa sẽ phá hủy cơ sở hạ tầng dân sự của Iran—bao gồm các nhà máy điện, cầu cống và các cơ sở năng lượng—nếu Iran không mở cửa trở lại Eo biển Hormuz. Ông nói một đoạn nguyên văn như sau:
“Ngay từ khi khởi động Chiến dịch Epic Fury, tôi đã tuyên bố rõ ràng rằng chúng ta sẽ tiếp tục cho đến khi các mục tiêu của mình được hoàn thành trọn vẹn. Nhờ vào những bước tiến mà chúng ta đã đạt được, tối nay tôi có thể khẳng định rằng chúng ta đang đi đúng lộ trình để sớm hoàn tất mọi mục tiêu quân sự của nước Mỹ. Rất sớm thôi. Trong hai đến ba tuần tới, chúng tôi sẽ giáng những đòn cực mạnh vào chúng. Chúng tôi sẽ đẩy lùi chúng trở về thời kỳ Đồ Đá—nơi mà chúng thực sự thuộc về”.
Trump lặp lại câu nói “We’re going to bomb them back into the Stone Age” của Tướng Curtis LeMay trong cuốn sách năm 1965 về chiến tranh Việt Nam mang tựa đề “Mission with LeMay: My Story”. Ông LeMay đã viết: “Chúng ta sẽ ném bom đưa họ trở lại Thời Kỳ Đồ Đá” nhằm buộc phía Bắc Việt phải chấm dứt hành động xâm lược tại miền Nam. Kết quả ra sao thì mọi người đã thấy rõ.
Các chuyên gia, nhà lập pháp và các tổ chức nhân quyền đã cảnh báo rằng những hành động như vậy của Trump sẽ cấu thành tội ác chiến tranh theo luật nhân đạo quốc tế, bởi chúng vi phạm nguyên tắc tương xứng và cố ý nhắm vào các mục tiêu dân sự.
Theo phân tích của New York Times, luật chiến tranh nghiêm cấm việc cố ý phá hủy cơ sở hạ tầng dân sự nhằm mục đích gây sức ép đối với một chính phủ. Mặc dù đôi khi việc tấn công một mục tiêu dân sự cụ thể có thể được coi là hợp pháp nếu mục tiêu đó mang lại lợi thế quân sự, nhưng mệnh lệnh phá hủy bừa bãi toàn bộ cầu cống và nhà máy điện của một quốc gia sẽ là hành vi bất hợp pháp, đồng thời đẩy các chỉ huy quân sự vào một thế khó không thể biện minh, theo nhận định của ông Geoffrey S. Corn — cựu cố vấn pháp lý cấp cao của Lục quân Hoa Kỳ về các vấn đề luật chiến tranh và hiện đang giảng dạy tại Trường Luật Texas Tech.
Trớ trêu thay, Hoa Kỳ từng lên án việc Nga nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng năng lượng dân sự tại Ukraine là một tội ác chiến tranh. Vào năm 2023, Tổng thống Joseph Biden đã chỉ thị chính phủ Hoa Kỳ chia sẻ bằng chứng với Tòa án Hình sự Quốc tế. Những bằng chứng này bao gồm các thông tin tình báo về những quyết định của các quan chức Nga nhằm cố ý tấn công cơ sở hạ tầng dân sự.
Vào tháng 1 vừa qua, Michael Waltz, Đại sứ của ông Trump tại Liên Hiệp quốc đã lên án “các cuộc tấn công liên tục và ngày càng gia tăng của Nga nhằm vào các cơ sở năng lượng và các cơ sở hạ tầng dân sự khác của Ukraine”.
Vào ngày 7-4-2026, ông Trump tuyên bố sẽ hủy diệt cả một nền văn minh của Iran. Đây là một trong nhiều lý do khiến ông bị cáo buộc đe dọa thực hiện bạo lực diệt chủng. Các chuyên gia pháp lý lập luận rằng, việc công khai đe dọa, ngay cả khi chưa được thực hiện trọn vẹn, vẫn có thể cấu thành tội phạm. Một số người thậm chí còn mô tả những phát ngôn này là một “tội ác chiến tranh đang hình thành”.
Trump viết trên mạng xã hội nguyên văn như sau: “Cả một nền văn minh sẽ lụi tàn trong đêm nay, và sẽ chẳng bao giờ có thể hồi sinh được nữa. Tôi không muốn điều đó xảy ra, nhưng rất có thể nó sẽ diễn ra. Chúng ta sẽ biết kết quả ngay trong đêm nay — một trong những khoảnh khắc trọng đại nhất trong lịch sử lâu dài và đầy phức tạp của thế giới”.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump đã đe dọa nhắm mục tiêu vào 52 di sản văn hóa của Iran—một hành động mà Bộ trưởng Quốc phòng khi đó là ông Mark Esper đã thừa nhận sẽ cấu thành tội ác chiến tranh.
Những cáo buộc gần đầy liên quan đến chiến tranh ở Iran năm 2026 đang diễn ra. Báo cáo từ một số nhóm nhân quyền cho thấy, kể từ khi xung đột bùng nổ vào ngày 28 tháng 2 đến ngày 23 tháng 3, gần 1,500 thường dân – trong đó có ít nhất 217 trẻ em – đã thiệt mạng do các cuộc không kích của Mỹ và Israel ở Iran. Tính đến tháng 4 năm 2026, Tổng thống Donald Trump chưa bị kết án về tội ác chiến tranh. Tuy nhiên, các hành động quân sự và những lời đe dọa công khai của chính quyền ông trong cuộc xung đột hiện tại với Iran đã vấp phải những cáo buộc rộng rãi từ các chuyên gia luật quốc tế, các tổ chức nhân quyền và Liên Hiệp quốc.
Tội ác chiến tranh ở Venezuela
Một số nhà phê bình, trong đó có Dân biểu Ilhan Omar (Dân chủ, Minnesota), cũng đã cáo buộc chính quyền thực hiện các hành động bất hợp pháp và gây tàn phá tại các khu vực khác, chẳng hạn như Venezuela.
Khoảng cuối năm 2025 và đầu năm 2026, các hành động quân sự của chính quyền Trump nhằm vào Venezuela—bao gồm các cuộc tấn công bằng tàu và việc bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro—đã bị cáo buộc là đã vi phạm nghiêm trọng về tội ác chiến tranh và vi phạm luật pháp quốc tế. Mặc dù Nhà Trắng đã biện hộ rằng các chiến dịch này là những hành động thực thi pháp luật hợp pháp nhằm chống lại “những kẻ khủng bố ma túy”, các chuyên gia pháp lý và các tổ chức nhân quyền đã chỉ ra một số khía cạnh vi phạm tội ác chiến tranh như sau:
Tấn công vào cả những người sống sót bị thương. Một trường cụ thể xảy ra vào ngày 2-9-2025 liên quan đến một cuộc tấn công của Hoa Kỳ nhằm vào một chiếc thuyền trên hải phận quốc tế ở Trung Mỹ. Theo các báo cáo, những người sống sót đang ở dưới nước đã bị tấn công lần thứ hai. Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Leon Panetta dưới thời Tổng thống Obama, cùng một số nhân vật khác đã xếp sự việc này vào loại tội ác chiến tranh rõ ràng, bởi lẽ các quy tắc chiến tranh nghiêm cấm việc tấn công những người bị thương khi họ không còn là mối đe dọa nữa.
Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) cùng một số giáo sư luật quốc tế đã mô tả chiến dịch quân sự diễn ra vào ngày 3-1-2026 (Operation Absolute Resolve) là một “hành vi xâm lược” và là sự vi phạm Điều 2(4) của Hiến chương Liên Hiệp quốc – văn kiện nghiêm cấm việc sử dụng vũ lực chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ hoặc nền độc lập chính trị của bất kỳ quốc gia nào.
Chiến dịch Absolute Resolve, do chính quyền Trump phát động vào ngày 3-1-2026, đã bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro cùng phu nhân, bà Cilia Flores, tại Caracas. Cuộc đột kích chớp nhoáng này—chỉ kéo dài vỏn vẹn 2.5 giờ—có sự tham gia của các lực lượng thuộc Bộ Tư lệnh Chiến dịch Đặc biệt Liên quân (JSOC), bao gồm cả Delta Force, với sự hỗ trợ của hơn 150 máy bay.
Việc bắt giữ ông Maduro và phu nhân đã bị các quan chức Venezuela gọi là một vụ “bắt cóc”, và bị các học giả pháp lý nhận định là “hoàn toàn bất hợp pháp theo luật pháp quốc tế”, vì Hoa Kỳ không có nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp quốc hoặc một cơ sở biện minh chính đáng về quyền tự vệ cho hành động can thiệp này.
Các nhóm nhân quyền lập luận rằng, những cuộc tấn công nhắm vào các tàu (ít nhất 47 cuộc tấn công khiến hơn 160 người thiệt mạng) cấu thành tội giết người ngoài khuôn khổ pháp luật. Những cuộc tấn công này được thực hiện mà không tuân thủ quy trình tố tụng hợp pháp hay xuất phát từ mối đe dọa cận kề. Giới phê bình cho rằng hành động này tương đương với tội giết người theo luật lệ quốc tế.
Nhiều nhà lập pháp Hoa Kỳ, bao gồm hai Dân biểu Delia Ramirez (Dân chủ, Illinois) và Jim McGovern (Dân chủ, Massachusetts), đã tuyên bố rằng việc sử dụng lực lượng quân sự mà không có sự cho phép của Quốc hội là vi phạm Nghị quyết về Quyền lực Chiến tranh và Hiến pháp Hoa Kỳ.
Ân xá cho tội phạm chiến tranh là bất hợp pháp
Các nhà phê bình cũng đã cho biết rằng những hành động trước đây của ông—chẳng hạn như việc ân xá cho các quân nhân Hoa Kỳ bị cáo buộc phạm tội ác chiến tranh vào năm 2019—là bằng chứng coi thường luật pháp quốc tế.
Năm 2019, Tổng thống Trump đã ân xá và giảm nhẹ hình phạt cho một số quân nhân Hoa Kỳ bị cáo buộc hoặc bị kết án về tội ác chiến tranh. Các hành động này bao gồm việc ân xá cho Trung úy Bộ binh Clint Lorance và Thiếu tá Bộ binh Mathew Golsteyn, cũng như đảo ngược quyết định giáng cấp đối với Thượng sĩ đặc nhiệm Hải quân (Navy SEAL) Edward Gallagher. Ông Trump cũng đã ân xá cho cựu sĩ quan bộ binh Michael Behenna vào tháng 5 năm 2019.
Clint Lorance đã ra lệnh cho binh lính nổ súng vào ba người đàn ông Afghanistan không mang vũ khí, khiến hai người thiệt mạng. Mathew Golsteyn liên quan đến vụ sát hại một kẻ bị tình nghi là chuyên chế tạo bom cho Taliban vào năm 2010. Edward Gallagher chụp ảnh bên cạnh thi thể của một thiếu niên thuộc Tổ chức Nhà nước Hồi giáo (Islamic State of Iraq and Syria – ISIS) bị thương và bị bắt làm tù binh. Michael Behenna bị kết án vì tội sát hại một tù nhân người Iraq vào năm 2008.
Trump không phải là nhân vật duy nhất phạm tội ác chiến tranh
Ông Trump không phải là người duy nhất đưa ra những tuyên bố đầy hiếu chiến về cuộc chiến ở Iran. Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth đã nhiều lần khoa trương về việc thúc đẩy quân đội vượt qua các giới hạn về mức độ sát thương, đồng thời cho biết ông đã hạ thấp các quy tắc giao chiến — những giới hạn về mục tiêu vốn nhằm giảm thiểu rủi ro sai sót và thương vong cho thường dân — xuống mức tối thiểu. Có lẽ đây là lý do khiến thường dân chết nhiều trong chiến tranh ở Iran.
Ông Hegseth cũng tuyên bố rằng, quân đội Hoa Kỳ sẽ “không khoan nhượng, không chút thương xót đối với kẻ thù của chúng ta” trong cuộc chiến với Iran. “Khoan nhượng” (granting quarter) có nghĩa là chấp nhận lời đầu hàng của kẻ thù và bắt họ làm tù binh, thay vì tàn sát họ. Theo Công ước Hague, việc một chỉ huy quân sự tuyên bố sẽ không khoan nhượng trong chiến đấu được coi là một tội ác chiến tranh—một hành động mà cuốn cẩm nang về luật chiến tranh của Lầu Năm Góc cũng khẳng định là “bị cấm”.
Vào mùa thu năm 2025, chính quyền Trump đã chỉ đạo quân đội hành quyết ngay lập tức những người bị tình nghi buôn lậu ma túy trên hải phận quốc tế, một chính sách mà đông đảo các chuyên gia về luật điều chỉnh việc sử dụng vũ lực đã lên án là bất hợp pháp và là hành vi giết người. Quân đội không được phép nhắm mục tiêu vào thường dân không gây ra mối đe dọa bạo lực tức thời; hơn nữa, việc bị tình nghi phạm tội không làm mất đi tư cách thường dân.
Iran đã công khai nêu tên và lên án hai sĩ quan Hải quân Hoa Kỳ—Chỉ huy Leigh R. Tate và Sĩ quan Điều hành Jeffrey E. York thuộc tàu USS Spruance—với cáo buộc họ đã ra lệnh thực hiện một cuộc tấn công bằng tên lửa Tomahawk vào ngày 28-2-2026 nhằm vào một trường nữ sinh tại Minab. Iran khẳng định cuộc tấn công này đã khiến hơn 170 trẻ em và giáo viên thiệt mạng, đồng thời gọi đây là một tội ác chiến tranh.
Hoa Kỳ chưa chính thức xác nhận các cáo buộc cụ thể, nhưng theo các báo cáo, những kết quả điều tra ban đầu của quân đội Mỹ, cho thấy, cuộc tấn công có thể là hệ quả của thông tin tình báo sai lệch hoặc lỗi thời nhằm vào một cơ sở quân sự ở gần đó.
Hậu quả pháp lý
Các cáo buộc về tội ác chiến tranh liên quan đến Tổng thống Donald Trump ở Iran và Venezuela đang được tranh luận gay gắt cả trên chính trường quốc tế và trong nước Mỹ. Tuy nhiên, các hệ quả pháp lý tức thời lại bị cản trở bởi những vấn đề xoay quanh quyền miễn trừ tổng thống và chủ quyền quốc gia.
Tòa án Hình sự Quốc tế (International Criminal Court – ICC) tại The Hague đã ban hành trát triệu tập đối với Tổng thống Donald Trump, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, và Thủ Tướng Israel Benjamin Netanyahu để giải trình về các cáo buộc phạm tội ác chiến tranh liên quan đến các chiến dịch quân sự ở Iran và Venezuela.
Hoa Kỳ không phải là thành viên của ICC, đồng nghĩa với việc tòa án này có quyền hạn hạn chế trong việc thực thi trát triệu tập, trừ khi ông Trump tới một quốc gia thành viên và quốc gia đó quyết định dẫn độ ông.
Tòa án Công lý Quốc tế (International Court of Justice) — cũng tại The Hague — có nhiệm vụ phán quyết, liệu các quốc gia có vi phạm pháp luật hay không, ban hành các lệnh, và dựa vào Hội đồng Bảo an Liên Hiệp quốc — nơi Hoa Kỳ nắm quyền phủ quyết — để thực thi các lệnh này.
GS Harold Hongju Koh — cựu luật sư cấp cao của Bộ Ngoại giao dưới thời chính quyền Obama và Biden, hiện đang giảng dạy luật quốc tế tại Trường Luật Yale — cho biết, hệ thống tòa án tại một số quốc gia châu Âu đã áp dụng thẩm quyền xét xử phổ quát đối với các tội ác chiến tranh; điều này có thể tạo ra rủi ro cho các quan chức Mỹ bị cáo buộc phạm những tội này khi họ đi ra nước ngoài.
Các tổ chức như Ân xá Quốc tế đã gọi các chiến dịch quân sự của Hoa Kỳ ở Venezuela là một “sự vi phạm rõ ràng Hiến chương Liên Hiệp quốc” và là một hành động xâm lược.
Trước những mối đe dọa vào năm 2026, hơn 70 nghị sĩ và dân biểu Dân chủ đã kêu gọi viện dẫn Tu chính án thứ 25 để bãi nhiệm ông Trump, trong đó một số người thậm chí còn gọi các hành động của ông là “tội ác chiến tranh”.
Dân biểu John Larson (Dân chủ, Connecticut) đã đệ trình Nghị Quyết H. RES. 1155 vào ngày 6-4-2026, nhằm tìm cách luận tội ông Trump vì các hành vi “giết người, tội ác chiến tranh và cướp biển”, liên quan đến cuộc phong tỏa hải phận ở Venezuela, cùng hàng chục cuộc tấn công quân sự khác.
Các chuyên gia pháp lý lưu ý rằng, phán quyết của Tối cao Pháp viện về quyền miễn trừ tổng thống đối với các hành vi chính thức có thể giúp ông Trump tránh khỏi việc bị truy tố hình sự trong nước.
Các nghị sĩ và dân biểu Cộng hòa tại Quốc hội hiện đang ngăn chặn những nỗ lực nhằm kiềm chế quyền lực chiến tranh của ông, khiến cho các hệ quả lập pháp trong nước, chẳng hạn như việc bị bãi nhiệm, rất khó xảy ra.
Tuy nhiên, Trump vẫn phải chịu những hệ quả tiềm tàng về lâu về dài. Ngay cả khi tránh được việc bị truy tố ngay lập tức, ông Trump và chính quyền của ông vẫn có thể phải đối mặt với “rủi ro pháp lý ở nước ngoài” nhiều năm sau đó tại các quốc gia như Đức hoặc Pháp—những nơi áp dụng nguyên tắc thẩm quyền xét xử phổ quát để truy tố các tội phạm quốc tế.
Các quân nhân thực hiện những mệnh lệnh có khả năng là bất hợp pháp—chẳng hạn như nhắm mục tiêu vào các nhà máy điện và cầu cống dân sự—cũng có thể phải đối mặt với các cuộc điều tra và sẽ không được hưởng mức độ miễn trừ pháp lý tương đương như Tổng thống.
Kết luận
Hầu như không có tranh cãi nào giữa các chuyên gia pháp lý về việc một cuộc tấn công như vậy nhằm vào cơ sở hạ tầng thiết yếu duy trì sự sống cho 93 triệu người Iran sẽ cấu thành tội ác chiến tranh.
Đức Giáo hoàng cũng đã phải lên tiếng về cuộc chiến vô nghĩa này. Ngài nói vào hôm thứ Ba rằng, lời đe dọa của Tổng thống Donald Trump đối với Iran rằng ông sẽ xóa sổ toàn bộ một nền văn minh là “thực sự không thể chấp nhận được”.
Tổng Giám mục Paul S. Coakley, người đứng đầu Hàng Giám mục Công giáo ở Mỹ, đã bày tỏ sự đồng tình với Đức Giáo hoàng: “Mối đe dọa hủy diệt toàn bộ một nền văn minh, cũng như việc cố ý nhắm vào cơ sở hạ tầng dân sự, không thể được biện minh về mặt đạo đức“.
Theo hai cựu sĩ quan quân luật (Judge Advocate general – JAG) — bà Margaret Donovan và bà Rachel VanLandingham, những lời lẽ của Tổng thống Trump đi ngược lại nhiều thập niên đào tạo pháp lý dành cho quân nhân, đồng thời có nguy cơ đẩy các chiến binh vào ngõ cụt. Lời khoe khoang của ông Trump về việc sẽ ném bom đưa Iran “trở lại Thời Kỳ Đồ Đá”, cùng mệnh lệnh của Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth về việc “không khoan nhượng, không chút thương xót”, không chỉ là những hành động “rõ ràng là phi pháp”, mà còn đại diện cho một sự đoạn tuyệt với những nguyên tắc đạo đức và pháp lý mà các quân nhân Hoa Kỳ đã được huấn luyện.
Trump và Hegseth đã phản bội lại những giá trị của chính đất nước Hoa Kỳ mà hai ông tuyên bố phụng sự.
__________
Tham khảo:
– Charlie Savage, “Trump’s Iran Threats Look Like SelfIncrimination for Potential War Crimes”. New York Times, April 7, 2026.
– Jason Kyle Howard”, Trump’s war crime threat is a betrayal of American values”. Salon, April 8, 2026.
– AP, “Trump’s address to the nation”. April 1, 2026.
– Julian Borger, “Trump threats cause dilemma for US officers: disobey orders or commit war crimes”. The Guardian, April 6, 2026.