Thục Quyên
31-3-2026
Những gì chúng ta thấy ngày nay — một thế giới rung chuyển bởi căng thẳng leo thang với Iran, gián đoạn kinh tế và nguy cơ bế tắc kéo dài — không phải là một thảm trạng đột ngột; đó chính là kịch bản mà Obama và Biden đã dành nhiều năm để cố gắng ngăn chặn.
1. Sức mạnh của chiến lược đa phương
Tình hình hiện tại với Iran — đặc trưng bởi leo thang, gián đoạn kinh tế và nguy cơ bế tắc kéo dài — có thể được hiểu rõ hơn nếu nhìn vào những gì các lãnh đạo Mỹ trước đây đã cố gắng ngăn chặn. Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) là kết quả của nhiều năm ngoại giao phối hợp giữa Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu và các cường quốc lớn trên thế giới, bao gồm Trung Quốc và Nga, được Liên Hiệp quốc công nhận và xây dựng, thông qua một tiến trình đa phương do EU dẫn dắt phần lớn.
Cách tiếp cận này phản ánh một triết lý rộng: Đối phó với một đối thủ phức tạp đòi hỏi áp lực tập thể, sự hợp pháp hóa chung và sự đồng thuận quốc tế, không phải chỉ dựa vào vũ lực của một quốc gia.
2. Vũ lực không đủ
Cả Obama và Biden đều không nghi ngờ sức mạnh của Hoa Kỳ. Quân đội Mỹ từ lâu đã là lực lượng hùng mạnh nhất thế giới. Nhưng phương pháp của họ dựa trên một giả định khác: Ưu thế quân sự đơn thuần không bảo đảm kết quả tốt, đặc biệt trước một đối thủ kiên cường và không đối xứng.
Iran dưới thời Ali Khamenei có thể chịu đựng áp lực, đàn áp bất đồng và định nghĩa sự sống còn là chiến thắng. Trong bối cảnh này, việc sử dụng vũ lực áp đảo có nguy cơ kích hoạt một cuộc xung đột kéo dài, không kết quả — một cái bẫy đã nhiều lần đẩy các cường quốc mạnh nhất trong lịch sử rơi vào thất vọng.
3. Ngoại giao và thỏa thuận hạt nhân
Thỏa thuận hạt nhân tập trung một cách hẹp và thực dụng vào việc ngăn chặn leo thang hạt nhân đồng thời tránh chiến tranh. Nó chấp nhận những khuyết điểm để đổi lấy các hạn chế, kiểm tra và quan trọng nhất là thời gian. Thời gian không phải là nhượng bộ mà là một tấm đệm chiến lược chống lại khủng hoảng.
Một bước ngoặt quyết định xảy ra khi Donald Trump rút Hoa Kỳ khỏi thỏa thuận vào năm 2018 và tái áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế rộng lớn lên Iran. Bằng việc phá bỏ khuôn khổ đa phương mà không thay thế, quyết định này góp phần vào leo thang mới: Iran giảm tuân thủ, sự căng thẳng tăng, và sự đồng thuận ngoại giao bị phá vỡ.
4. Biden đối diện thách thức trong một thế giới bị phân rã
Nỗ lực tiếp theo của Biden để kiềm chế tình hình diễn ra trong một môi trường khó khăn hơn nhiều — nơi niềm tin đã bị xói mòn, các hạn chế yếu đi, và động lực leo thang đã bắt đầu. Phương pháp của ông ưu tiên giảm leo thang và xây dựng liên minh, nhưng có trong tay quá ít công cụ, đưa tới kém ảnh hưởng hơn thời Obama.
Cái bẫy chiến lược
Obama và Biden cố gắng tránh một kết quả cụ thể: Một cuộc đối đầu làm suy yếu Iran về mặt kinh tế nhưng lại không tạo ra thay đổi chính trị trong khi làm bất ổn hệ thống toàn cầu. Những hệ quả có thể dự đoán bao gồm:
• Iran coi sự kiên cường chống đỡ là chiến thắng
• Tăng cường đàn áp nội bộ
• Người dân phải chịu nhiều đau khổ hơn
• Sốc kinh tế toàn cầu
Trong kịch bản như vậy, không có người thắng rõ ràng. Hoa Kỳ tiêu tốn tài nguyên và uy tín mà không giải quyết được vấn đề cốt lõi. Đồng minh bị căng thẳng, đối thủ dần thích nghi, và các động lực cấu trúc — mất lòng tin lẫn nhau, sự bất đối xứng, và định nghĩa thành công không tương thích — vẫn không thay đổi.
6. Sức mạnh kết hợp với nhận thức chiến lược
Sự khác biệt không phải giữa mạnh và yếu, mà giữa các hình thức sức mạnh khác nhau. Một dạng chủ yếu dựa vào năng lực quân sự. Dạng khác kết hợp năng lực đó với kiềm chế, xây dựng liên minh, và hiểu sâu về bản chất và giới hạn của đối thủ.
Nhìn dưới khía cạnh này, tình hình hiện tại hoàn toàn minh họa cảnh báo mà một nền ngoại giao cẩn trọng đã tìm cách ngăn chặn: Ngay cả quân đội mạnh nhất cũng không thể dễ dàng ngăn xung đột rơi vào bế tắc, bất ổn và tổn thất chung.
7. Trí tuệ hơn vũ lực
Bài học từ khủng hoảng hiện nay rất rõ ràng: Sức mạnh quân sự thô không giải quyết được các xung đột phức tạp. Ngay cả lực lượng vũ trang hùng mạnh nhất cũng bị hạn chế bởi chính trị, dư luận và bản chất của đối thủ. Obama và Biden tìm kiếm một chiến lược dựa trên kiên nhẫn, xây dựng liên minh, và hiểu sâu hệ thống và động cơ của Iran.
Hỗn loạn mà chúng ta chứng kiến ngày nay — sốc kinh tế, căng thẳng leo thang, và nguy cơ bế tắc kéo dài — nhấn mạnh lý do tại sao tầm nhìn xa, ngoại giao và phối hợp đa phương quan trọng đối với an ninh quốc gia hơn bất kỳ năng lực quân sự nào.
Sức mạnh chỉ hiệu quả khi đi kèm trí tuệ và sự phán đoán chiến lược dựa trên chiều sâu hiểu biết về đối thủ.
Nguồn: Tiếng Dân