Nguồn: Sarah Godek, “China’s Afghan Gold Rush Is Turning Deadly”, Foreign Policy, 20/02/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Kể từ khi Taliban nắm quyền kiểm soát Afghanistan vào năm 2021, Trung Quốc đã chi phối ngành khai thác mỏ của quốc gia này. Tuy nhiên, các khu mỏ, chủ yếu nằm dọc hai bên biên giới Afghanistan-Tajikistan, hiện đang trở thành những bãi mìn chết chóc. Công dân Trung Quốc ngày càng bị các phiến quân nhắm đến, với những vụ việc gần đây nhất dẫn đến cái chết của 5 thợ mỏ và công nhân Trung Quốc tại Tajikistan trong các cuộc tấn công xuyên biên giới từ miền bắc Afghanistan. Hoạt động khai thác mỏ của Trung Quốc đang khơi dậy sự phẫn nộ của người dân địa phương, trong khi các thợ mỏ cũng bị kẹt giữa làn đạn của tâm lý bài Taliban và căng thẳng biên giới.
Kể từ khi Taliban tiếp quản đất nước, các công dân Trung Quốc đã đổ xô vào cơn sốt vàng ở miền bắc Afghanistan do giá vàng cao kỷ lục. Một số nỗ lực là hợp pháp, với sự hỗ trợ của cả chính phủ Trung Quốc và lãnh đạo Taliban, nhưng nhiều nỗ lực khác là các thỏa thuận tự phát, cao nhất cũng chỉ được các thủ lĩnh Taliban địa phương chấp thuận không chính thức. Việc các nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm ồ ạt đổ vào đã dẫn đến tình trạng vô luật pháp, khiến người dân Afghanistan địa phương xung đột với cả Taliban và thợ mỏ Trung Quốc, chủ yếu xoay quanh quyền khai thác mỏ.
Các cuộc đụng độ cũng đã nổ ra giữa lực lượng biên phòng Tajik và Taliban, do một số hoạt động khai thác mỏ của Trung Quốc đã làm thay đổi dòng chảy các con sông biên giới, đe dọa tái định hình ranh giới quốc gia. Với thách thức cộng thêm từ các phiến quân vũ trang không xác định danh tính, như đã thấy trong các cuộc tấn công vào công dân ở Tajikistan vào tháng 11 năm 2025, công dân Trung Quốc đang rơi vào tình trạng nguy hiểm cận kề.
Mặc dù Bắc Kinh đã thúc giục công dân và doanh nghiệp sơ tán khỏi khu vực, nhưng các công nhân Trung Quốc tham gia khai thác mỏ bất hợp pháp có khả năng sẽ ở lại và tiếp tục là nguồn cơn cho các sự cố an ninh. Cả chính quyền Taliban lẫn Tajikistan đều chưa thể ngăn chặn các vụ hành hung, dù họ đã cam kết sẽ có những nỗ lực mới để kiềm chế tình trạng này. Bắc Kinh hiện rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan; nếu áp lực lên Kabul và Dushanbe không đem lại kết quả, họ có lẽ chẳng còn lựa chọn nào khác ngoài việc kiên quyết sơ tán toàn bộ công dân khỏi khu vực.
Kể từ tháng 11 năm 2024, đã có ít nhất 7 vụ tấn công nhắm thẳng vào công dân Trung Quốc tại vùng biên giới Afghanistan-Tajikistan, cướp đi sinh mạng của ít nhất 9 người và khiến hơn 10 người khác bị thương. Khoảng 80% các vụ hành hung này đều bắt nguồn trực tiếp từ những tranh chấp trong hoạt động khai thác vàng.
Chuỗi bi kịch này bắt đầu từ tháng 11 năm 2024, khi một nhóm phiến quân vũ trang lạ mặt từ phía Afghanistan vượt biên tấn công vào một lán trại khai thác vàng tại Tajikistan, khiến một công dân Trung Quốc thiệt mạng và bốn người khác bị thương, cùng một công dân Tajik thương vong. Đây được xem là một bước ngoặt đối với Bắc Kinh, buộc họ phải đưa ra cảnh báo đi lại tới Afghanistan lần đầu tiên kể từ cuối năm 2021.
Các vụ hành hung nhắm vào công dân Trung Quốc tiếp tục lan rộng trong suốt năm 2025: từ vụ một công nhân mỏ vàng bị tấn công khi đang đi mua nhu yếu phẩm tại Takhar vào tháng 1, cho đến các sự cố tại Badakhshan vào tháng 7 và tháng 10. Trong vụ việc hồi tháng 7, vệ sĩ của một kỹ sư khai thác mỏ người Trung Quốc được cho là đã bị cuốn vào một cuộc đụng độ khốc liệt về quyền khai thác. Tương tự, vụ việc diễn ra vào tháng 10 cũng có sự liên đới trực tiếp của các doanh nghiệp khai thác khoáng sản Trung Quốc.
Hai vụ tấn công xuyên biên giới từ phía Afghanistan vào cuối tháng 11, bao gồm một vụ tập kích bằng drone mang thuốc nổ và một vụ xả súng, đã cướp đi sinh mạng của 5 công dân Trung Quốc. Danh tính nhóm phiến quân thực hiện các vụ việc này vẫn còn là một ẩn số. Hệ quả là các đại sứ quán Trung Quốc tại cả Afghanistan và Tajikistan đã liên tục phát đi những cảnh báo sơ tán khẩn cấp. Gần đây nhất, vào đầu tháng 1 năm 2026, các cuộc đụng độ với dân địa phương về quyền khai thác vàng tại Takhar đã đẩy căng thẳng lên đỉnh điểm khi những người biểu tình phóng hỏa đốt cháy hàng loạt thiết bị. Đáng nói, Takhar hiện là nơi tập trung nguồn vốn đầu tư lớn nhất của Trung Quốc tại Afghanistan — trị giá khoảng 310 đến 350 triệu USD — chỉ đứng sau các đại dự án đồng Mes Aynak và dầu khí Amu Darya.
Thực trạng ảm đạm này là hệ quả tất yếu từ môi trường khai thác vàng đầy bất ổn tại khu vực biên giới. Để đối phó với các thách thức về an ninh, hầu hết các dự án khai thác mỏ của Trung Quốc ở miền Bắc Afghanistan đều phải dựa dẫm vào sự bảo trợ của Taliban, và đổi lại tổ chức này cũng được chia phần trực tiếp từ các hoạt động vận hành. Điển hình như tại dự án Takhar, có báo cáo cho rằng tới 56% lợi nhuận được rót thẳng vào túi các cấp chính quyền của Taliban.
Tuy nhiên, chính điều này lại biến các dự án của Trung Quốc thành mục tiêu, khi người dân địa phương vô cùng bất bình trước việc Taliban tự ý bàn giao quyền khai thác mỏ cho Bắc Kinh mà không thông qua ý kiến của họ. Dù ngọn lửa giận dữ của dân bản địa nhắm vào Taliban nhiều hơn là người Trung Quốc, nhưng các công nhân Trung Quốc đang làm việc tại thực địa lại vô tình trở thành những mục tiêu vừa tầm.
Việc Trung Quốc mở rộng khai thác và nạo vét lòng sông tìm vàng đã làm biến đổi dòng chảy tự nhiên của con sông biên giới giữa Afghanistan và Tajikistan, từ đó làm dịch chuyển cả đường biên giới quốc gia nhằm tạo điều kiện cho các hoạt động đào bới tiến xa hơn, chính điều này đã châm ngòi cho các cuộc đụng độ vào tháng 8 năm 2025 giữa lực lượng biên phòng Taliban và Tajikistan. Những xung đột tiếp diễn giữa hai bên vào tháng 10 sau đó đã dẫn đến thảm kịch tại Badakhshan khiến các công dân Trung Quốc thiệt mạng như đã nêu trên.
Các công nhân Trung Quốc cũng lọt vào tầm ngắm của những nhóm vũ trang ẩn danh đang hoạt động tại miền Bắc Afghanistan, điển hình là những kẻ đã thực hiện các vụ đột kích xuyên biên giới hồi tháng 11. Phía Tajikistan khẳng định các băng nhóm tội phạm và buôn lậu ma túy là thủ phạm, trong khi Taliban lại đưa ra những cáo buộc mơ hồ về việc có các thế lực đang âm mưu phá hoại quan hệ ngoại giao của họ với quốc tế. Cả Tajikistan lẫn Taliban đều không bên nào chịu nhận trách nhiệm, thay vào đó họ chỉ mải miết đổ lỗi cho nhau.
Về phía mình, Taliban cũng đã có những nỗ lực nhất định. Họ lên án các vụ tấn công hồi tháng 11, đề nghị cùng Tajikistan điều tra chung, công bố thành lập đơn vị mới để bảo vệ biên giới và tiến hành các cuộc đột kích bắt giữ một vài đối tượng, trong khi các phương tiện truyền thông thân Taliban lại ám chỉ rằng các vụ tập kích này được lên kế hoạch từ bên ngoài lãnh thổ. Đáp lại, các quan chức Tajikistan đổ lỗi cho Taliban vì đã không ngăn chặn được các vụ xâm nhập vũ trang, đồng thời kịch liệt lên án các cuộc tấn công và cam kết sẽ thắt chặt an ninh ngay lập tức. Màn khẩu chiến này đã phơi bày những rào cản quá lớn đối với bất kỳ nỗ lực hợp tác hiệu quả nào.
Trung Quốc hiện không có giải pháp nào thực sự vẹn toàn. Bắc Kinh có thể đình chỉ các hoạt động khai thác, gây áp lực buộc Taliban và Tajikistan phải hành động quyết liệt hơn, hoặc trực tiếp can thiệp. Tuy nhiên, không có phương án nào trong số này thực sự giải quyết được gốc rễ vấn đề.
Bắc Kinh đã cố gắng siết chặt các hoạt động khai thác mỏ của công dân mình, thậm chí từng nỗ lực đóng cửa toàn bộ các mỏ vào năm 2025. Xuyên suốt các tháng 1, 3, 6 và 7, Đại sứ quán Trung Quốc tại Afghanistan đã liên tục cảnh báo về tình trạng khai thác lậu. Trước làn sóng tấn công leo thang, sứ quán hiện đã phát đi khuyến cáo sơ tán cho toàn bộ các doanh nghiệp khai thác, bất kể hợp pháp hay không. Đây là cách thức đơn giản nhất để Trung Quốc bảo vệ nhân sự tại các dự án chính quy, khi một số công nhân đã được di dời về các thủ phủ tỉnh để đảm bảo an toàn.
Trở ngại lớn nhất chính là khai thác lậu. Không có gì đảm bảo rằng những công nhân này sẽ chịu rời đi, và họ sẽ còn tiếp tục làm nảy sinh thêm rắc rối. Dù những thợ mỏ này phải tự chịu trách nhiệm cho hành vi của mình, nhất là khi Bắc Kinh đã ra sức kêu gọi sơ tán, nhưng nếu có thêm công dân thiệt mạng, đó vẫn sẽ là một điểm trừ lớn cho hình ảnh của chính phủ.
Song song với việc tìm cách chấm dứt các hoạt động khai thác tại vùng biên, Trung Quốc cũng gia tăng sức ép lên cả Taliban và Tajikistan để ngăn chặn các vụ tập kích xuyên biên giới. Đại sứ Trung Quốc tại Afghanistan, ông Triệu Tinh, đã có các cuộc gặp với giới chức Taliban trong suốt tháng 12 nhằm tìm kiếm sự hợp tác để đẩy lùi “mưu đồ của các thế lực thù địch muốn phá hoại mối bang giao đang nồng ấm giữa Kabul và Bắc Kinh”. Áp lực lên Tajikistan thậm chí còn gắt gao hơn: Đại sứ Trung Quốc tại Dushanbe đã trực tiếp gọi điện cho Bộ trưởng Ngoại giao và quan chức an ninh quốc gia cấp cao của nước này vào ngày 1/12 để yêu cầu thực hiện mọi biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ công dân và doanh nghiệp Trung Quốc.
Tại Liên Hợp Quốc, Trung Quốc cũng đã chính thức yêu cầu Afghanistan phải điều tra và trừng trị thích đáng những kẻ thủ ác, đồng thời kêu gọi cả hai phía triển khai các biện pháp hữu hiệu để bảo vệ “nhân sự, dự án và các cơ sở” của nước này.
Chiến lược này đã mang lại một số hiệu quả nhất định; bất chấp những căng thẳng với Dushanbe, phía Taliban hồi tháng 12 khẳng định hai bên đang triển khai các biện pháp song phương, bao gồm việc thành lập các ủy ban an ninh chung. Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng vẫn còn hạn chế. Taliban không thể kiểm soát toàn bộ các nhóm vũ trang tại Afghanistan, và quan niệm về “khủng bố” của họ cũng có nhiều khác biệt. Đại diện thường trú của Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc đã ngầm ám chỉ điều này khi kêu gọi chính quyền Taliban cần có “nhận thức đúng đắn về vấn đề chống khủng bố” và “hành động kiên quyết, mạnh mẽ hơn để xóa sổ mọi lực lượng khủng bố trên đất Afghanistan”.
Về phía Tajikistan, biên giới vẫn chưa được kiểm soát tốt, nơi tình trạng tham nhũng trong lực lượng biên phòng càng khiến việc ngăn chặn tấn công trở nên xa vời. Tajikistan có thể tìm kiếm sự trợ giúp từ bên ngoài; một chương trình hỗ trợ củng cố biên giới do Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO) điều phối đã được báo cáo vào đầu năm 2025. Dù điều này có thể giúp ích cho phía Tajikistan, nhưng nó không thể chấm dứt các cuộc tập kích từ Afghanistan và thậm chí còn có nguy cơ làm xói mòn tầm ảnh hưởng của Trung Quốc tại đây.
Phương án mà Trung Quốc ít có khả năng lựa chọn nhất chính là can thiệp trực tiếp, dù đây vẫn là một khả năng. Mặc dù Bắc Kinh đã cung cấp hỗ trợ và đào tạo chống khủng bố cho quân đội Tajikistan, nhưng các lực lượng Trung Quốc khó có thể trực tiếp can dự để bảo vệ lợi ích của công dân, do họ vẫn luôn duy trì nguyên tắc không can thiệp và sự e ngại trong việc đưa quân ra nước ngoài.
Bắc Kinh hiện vẫn bế tắc trong các lựa chọn và nhiều khả năng sẽ tiếp tục thúc giục công dân tránh xa khu vực này. Trong khi hướng tới một chiến lược dài hạn nhằm thắt chặt các liên kết kinh tế, giới chức Trung Quốc sẽ vẫn vừa hợp tác, vừa gây sức ép để Tajikistan và Taliban phải tự cải thiện tình hình an ninh. Các dự án kết nối quy mô lớn chắc chắn sẽ khó lòng triển khai chừng nào Tajikistan và Taliban chưa thực sự loại bỏ được các rủi ro hiện hữu.
Sarah Godek là cộng tác viên nghiên cứu thuộc chương trình Trung Quốc tại Trung tâm Stimson.