Nguồn: Daniel Byman, “6 Questions About Operation Epic Fury,” Foreign Policy, 28/02/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Mỹ và Israel đã đặt ra tiêu chuẩn thành công rất cao trong cuộc chiến chống lại Iran.
Khi Mỹ và Israel bắt đầu ném bom Iran trong khuôn khổ Chiến dịch Cuồng nộ Dữ dội (Epic Fury) vào thứ Bảy, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố hàng loạt mục tiêu đầy tham vọng mà chính quyền của ông sẽ hoàn thành. Trump lưu ý rằng “trong suốt 47 năm qua, chế độ Iran đã hô vang khẩu hiệu ‘Cái chết cho nước Mỹ’ và tiến hành một chiến dịch đẫm máu và giết chóc hàng loạt không hồi kết, nhắm vào nước Mỹ, vào quân đội của chúng ta, cùng những người dân vô tội ở rất, rất nhiều quốc gia.” Sau đó, ông lên án Iran vì đã giết hại hàng chục ngàn công dân biểu tình của chính nước mình và tài trợ cho “các lực lượng dân quân khủng bố đã nhuộm đất bằng máu và ruột gan.” Ông cũng lập luận (dù có rất ít bằng chứng hậu thuẫn) rằng Iran đang xây dựng lại chương trình hạt nhân của mình, phát triển các tên lửa tầm xa “có thể sớm vươn tới lãnh thổ nước Mỹ.”
Trump hứa sẽ chấm dứt tất cả những mối nguy này, khẳng định rằng nước Mỹ sẽ phá hủy chương trình tên lửa và lực lượng hải quân của Iran, chấm dứt việc nước này hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm khủng bố, đồng thời “đảm bảo rằng Iran không thể sở hữu vũ khí hạt nhân.” Điều mang tính hệ quả lớn nhất và cũng nguy hiểm nhất là việc Tổng thống Mỹ nói với người dân Iran rằng: “Khi chúng tôi hoàn tất, hãy tiếp quản chính phủ của các bạn. … Đây là lúc để hành động.”
Bằng cách đưa ra một danh sách dài dằng dặc những bất bình của Mỹ đối với Iran, Trump đã đặt ra kỳ vọng rất cao, đồng thời né tránh những nhiệm vụ khó khăn nhất của một nhà lãnh đạo thời chiến – đó là lựa chọn giữa các mục tiêu cạnh tranh với nhau, để phân bổ nguồn lực cho phù hợp, và theo đuổi các mục tiêu này thông qua cả ngoại giao lẫn vũ lực. Xét đến việc Tổng thống không sẵn lòng vạch ra một tầm nhìn rõ ràng về những gì Mỹ thực sự tìm kiếm, làm sao chúng ta có thể đánh giá chiến dịch này nếu nó không dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ Iran và việc nước này chuyển đổi thành một nền dân chủ thân Mỹ? Dưới đây là 6 câu hỏi cần đặt ra để xác định xem Cuồng nộ Dữ dội là một thành công hay thất bại.
1. Ai sẽ chiến thắng trong cuộc thi sức bền?
Chiến dịch Cuồng nộ Dữ dội đã có một khởi đầu đầy kịch tính. Mỹ và Israel cố gắng tiêu diệt các nhà lãnh đạo Iran và tấn công vào hàng loạt tài sản quân sự của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cũng như chương trình tên lửa và hải quân của Iran. Tuy nhiên, Mỹ sẽ thấy khó khăn trong việc duy trì các hoạt động quy mô lớn với nhịp độ dồn dập. Bất chấp quy mô tập hợp lực lượng của Mỹ, nó vẫn còn nhỏ so với lực lượng được huy động cho cuộc xâm lược Iraq năm 2003 và có vẻ phù hợp với một chiến dịch ném bom kéo dài vài ngày hơn là một cuộc chiến dai dẳng. Trước khi các cuộc không kích bắt đầu, Tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, đã cảnh báo rằng Mỹ không có đủ đạn dược, hệ thống phòng không và phòng thủ tên lửa, và việc thiếu sự hỗ trợ toàn diện từ các đồng minh trong khu vực sẽ cản trở các chiến dịch quân sự.
Về phần mình, Iran chỉ đơn giản là phải sống sót. Đó không phải là một chiến công nhỏ, vì Iran sẽ mất đi các cơ sở, tài sản quân sự, cũng như các nhà lãnh đạo quân sự và giáo sĩ cấp cao. Nhưng Mỹ vẫn chưa tập hợp lực lượng trên bộ. Vì vậy, nếu chế độ Iran mất đi một nửa số nhà lãnh đạo và tài sản quân sự, thì về cơ bản họ vẫn có thể trụ vững.
2. Phá hủy ở đây có nghĩa là gì?
Khi Trump nói về việc phá hủy hải quân, chương trình tên lửa và cơ sở hạ tầng hạt nhân của Iran, ý nghĩa thực tế của điều này không phải lúc nào cũng rõ ràng. Trong một số trường hợp, chẳng hạn như với lực lượng hải quân vốn đã yếu kém của Iran, việc có thêm nhiều tàu chìm dưới đáy Vịnh Ba Tư là một dấu hiệu thành công rõ ràng.
Đối với các mục tiêu khác của Mỹ, sẽ khó để đánh giá hơn. Trump đã nhiều lần tuyên bố rằng chương trình hạt nhân của Iran đã bị “xóa sổ” bởi các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào tháng 06/2025, theo đó làm nảy sinh một câu hỏi hiển nhiên là tại sao nó cần bị tấn công lần nữa. Thực tế là chương trình này bao gồm nhiều thành tố, bao gồm kho dự trữ uranium làm giàu, máy ly tâm và các thiết bị khác, cùng kiến thức hạt nhân của các nhà khoa học Iran, đó là lý do tại sao Israel liên tục nhắm mục tiêu vào họ. Mỹ và Israel đã phá hủy phần lớn những thứ này trong chiến dịch năm 2025 của mình, nên các cuộc không kích lần này, trong trường hợp tốt nhất, cũng chỉ mang lại những bước tiến nhỏ.
Việc đánh giá sự hỗ trợ của Iran đối với các nhóm ủy nhiệm của họ, chẳng hạn như Hezbollah ở Lebanon và Houthi ở Yemen, đặc biệt phức tạp. Iran xem các nhóm này là một phần trong lực lượng răn đe của mình trước áp lực từ Mỹ và Israel, và việc Israel tiêu diệt phần lớn lực lượng Hezbollah vào năm 2024 là một đòn giáng mạnh đối với Tehran. Iran cũng có mối liên kết tư tưởng mạnh mẽ với một số nhóm, bao gồm Hezbollah và cả một số lực lượng dân quân dòng Shiite ở Iraq. Trong tình huống cực đoan, Iran có thể đồng ý ngừng hậu thuẫn các nhóm này, nhưng sự hỗ trợ về tài chính của họ nói riêng sẽ rất khó theo dõi nếu xét đến các mạng lưới tài chính bất hợp pháp rộng lớn của nước này. Một khi áp lực chấm dứt, Iran có thể đơn giản là tiếp tục hỗ trợ nếu chế độ không thay đổi.
3. Iran có thể đánh trả không?
Iran chưa hoàn toàn mất khả năng phòng vệ, và họ đã tấn công Israel cùng các đối tác của Mỹ ở Vịnh Ba Tư. Khi Mỹ và Israel tấn công Iran vào năm ngoái, Tehran đã đáp trả bằng các cuộc không kích bằng tên lửa và máy bay không người lái nhắm vào Israel – nhưng chỉ đáp trả mang tính tượng trưng nhắm vào một mục tiêu của Mỹ, báo trước cuộc tấn công của mình để tránh leo thang. Các căn cứ và cơ sở ngoại giao của Mỹ trong khu vực cũng có khả năng trở thành mục tiêu của Iran hoặc các nhóm do Iran hậu thuẫn, như Kataib Hezbollah ở Iraq, nhóm mà Israel được cho là đã nhắm mục tiêu từ trước. Lần này, Iran cũng có thể sẽ thận trọng lúc đầu, nhưng tình hình càng tồi tệ, họ càng có khả năng mở rộng danh sách mục tiêu của mình ra ngoài các cơ sở quân sự.
Nhiều lực lượng ủy nhiệm trong số này đang ở trong tình thế khó khăn, mắc kẹt giữa những người dân đã kiệt quệ vì chiến tranh, nỗi sợ hãi của chính họ về việc bị Mỹ và Israel nhắm mục tiêu triệt để, cùng với quan hệ quân sự và tài chính của họ với Iran. Có lẽ đối tác quan trọng nhất của Iran, Hezbollah, đã suy yếu sau nhiều năm xung đột với Israel và không thiết tha gì với một vòng chiến đấu mới. Tuy nhiên, một số nhóm trong số này có thể hưởng ứng lời kêu gọi hành động của Iran, điều này đặc biệt có khả năng xảy ra nếu chế độ cảm thấy họ sắp sụp đổ.
Tehran cũng có các đặc vụ và mạng lưới trên toàn thế giới có thể phát động các cuộc tấn công khủng bố: Trong quá khứ, Iran từng tấn công và âm mưu nhắm vào các cơ sở của Israel và người Do Thái ở Mỹ Latinh, Đông Nam Á, và Châu Âu – cũng như ngay trên đất Mỹ. Một biện pháp cực đoan khác đối với Iran sẽ là tấn công các tàu thuyền ở Vùng Vịnh, sử dụng thủy lôi hoặc các cuộc tấn công bằng thuyền nhỏ để săn lùng các tàu chở dầu, và bằng cách này hay cách khác cố gắng làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.
Những cuộc tấn công giết chết số lượng lớn người Mỹ hoặc các đồng minh, đặc biệt là dân thường, là một rủi ro đối với Iran, tương tự như nỗ lực làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ. Một mặt, những hoạt động như vậy cho phép chế độ chứng tỏ với người dân Iran rằng họ đang đánh trả. Nhận thấy sự ủng hộ hờ hững dành cho cuộc chiến này tại Mỹ, Tehran có thể tin rằng họ có thể buộc nước Mỹ phải dừng lại. Mặt khác, một cuộc tấn công như vậy rất có thể sẽ dẫn đến việc – chí ít là trong ngắn hạn – người dân Mỹ ủng hộ cuộc chiến nhiều hơn, tạo ra cái cớ chính đáng để kéo dài chiến dịch quân sự. Quả vậy, những nỗ lực làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ trong quá khứ đã dẫn đến nhiều hoạt động quân sự của Mỹ hơn.
4. Người dân Iran có thể nổi dậy không?
Nhiều năm cai trị độc tài, tham nhũng, quản lý kinh tế yếu kém, và đàn áp đã khiến chế độ này không được lòng phần lớn người dân Iran. Các cuộc thăm dò cho thấy sự ủng hộ yếu ớt đối với chế độ ngay từ trước cuộc đàn áp biểu tình tàn bạo vào tháng 1, điều đã khiến tính chính danh vốn đã hạn chế của họ sụt giảm sâu hơn nữa.
Lời kêu gọi người dân Iran nổi dậy của Trump đã giả định sai lầm rằng việc lật đổ chế độ sẽ dễ dàng sau các cuộc không kích quân sự. Tuy nhiên, phe đối lập không được vũ trang hay tổ chức bài bản, và chế độ này đã nhiều lần thể hiện rõ rằng họ sẵn sàng chém giết để sinh tồn. Cuộc chiến này không phải là điều bất ngờ đối với bất kỳ ai, đặc biệt là các nhà lãnh đạo Iran, và có lẽ họ đã chuẩn bị sẵn sàng cho tình trạng bất ổn. Ngoài ra, không phải ai cũng ghét chế độ – đây không phải là một chế độ độc tài do một người nắm quyền – và ngay cả khi Khamenei cùng các quan chức cấp cao khác bị giết, sẽ có rất nhiều người khác lên thay thế vị trí của họ.
Kết quả có thể là một cuộc tắm máu nơi kẻ xấu giành chiến thắng. Đã từng có những trường hợp khác khi Mỹ kêu gọi người dân chống lại chính phủ của họ nhưng sau đó lại đứng nhìn chế độ xả súng vào người biểu tình trên đường phố, bao gồm ở Hungary năm 1956 và Iraq sau Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991. Có thể Trump không bận tâm đến việc gieo rắc hy vọng rồi lại dập tắt chúng, nhưng điều này sẽ khiến người dân Iran càng thêm hoài nghi về nước Mỹ.
5. Ai sẽ tiếp quản nếu việc thay đổi chế độ thành công?
Đối với người dân Iran và với nước Mỹ, “Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?” là một câu hỏi sống còn. Ngay cả khi chế độ sụp đổ, vẫn chưa rõ ai hay thế lực nào sẽ thay thế vị trí của nó. Marc Lynch cảnh báo rằng một nền cộng hòa dân chủ là kết cục ít có khả năng xảy ra nhất nếu chế độ giáo sĩ sụp đổ: Nhà nước thất bại hoặc, đặc biệt, việc IRGC lên tiếp quản quyền lực có khả năng xảy ra cao hơn rất nhiều.
Một nhà nước thất bại ở Iran sẽ dẫn đến nhiều cái chết hơn trong nước, các dòng người tị nạn, và một loạt những vấn đề khác. Lịch sử gần đây của Iraq, Libya, Syria, và Yemen là những lời nhắc nhở đau xót về những nỗi kinh hoàng mà các cuộc nội chiến gieo rắc. Việc IRGC tiếp quản sẽ ngăn chặn được nội chiến nhưng, trên thực tế, nó chỉ đơn giản có nghĩa là Iran đã đánh đổi một kẻ độc tài đội khăn turban lấy một kẻ độc tài mặc quân phục. Dù kết quả phần lớn sẽ phụ thuộc vào sự thực dụng của bất kỳ ban lãnh đạo mới nào, nhưng nhìn chung IRGC xem Mỹ và Israel là kẻ thù và tin rằng Iran nên hỗ trợ các nhóm ủy nhiệm – đây chính xác là những vấn đề mà Trump đang tìm cách chấm dứt.
6. Người dân Mỹ có ủng hộ cuộc chiến này không?
Mỹ đã bắt đầu cuộc chiến này mà không có một nguyên nhân gây chiến (casus belli) rõ ràng – bài phát biểu của Trump chỉ là một bản liệt kê dài dòng những nỗi bất bình từ lâu, chứ không phải là một lập luận về một mối đe dọa chực chờ – và cũng không có nỗ lực nào nhằm đảm bảo sự ủng hộ từ Quốc hội. Quả thực, cho đến khi chiến dịch bắt đầu, chính quyền vẫn chưa chính thức lên tiếng trước người dân Mỹ, và những bình luận từ các nhà lãnh đạo cấp cao cũng không thể đưa ra một lý do rõ ràng cho cuộc chiến. Chưa thể nói rõ liệu phần lớn người Mỹ có ủng hộ cuộc chiến này hay không.
Trump vốn đã không được lòng dân, và các chiến dịch trong quá khứ, chẳng hạn như cuộc đột kích vào Venezuela và các cuộc không kích vào Iran năm 2025, cũng không giúp ích gì nhiều trong việc thay đổi điều đó. Nếu Cuồng nộ Dữ dội có vẻ như đang thành công, người dân Mỹ có thể sẽ sẵn sàng ủng hộ các cuộc không kích tiếp theo. Nhiều năm xung đột trong khu vực có thể đã khiến họ trở nên chai sạn với những tổn thất và rủi ro của việc sử dụng vũ lực. Tuy nhiên, nếu Iran thành công gây thương vong cho Mỹ, hoặc nếu theo thời gian, chiến dịch quân sự có vẻ không đạt được nhiều thành quả (hoặc nếu các hoạt động của Mỹ giết chết một lượng lớn thường dân vô tội trong các cuộc không kích chệch mục tiêu), thì có thể sẽ không còn sự ủng hộ nào cho việc tiếp tục một cuộc chiến với các mục tiêu không rõ ràng. Bản thân Trump vốn nổi tiếng với việc sẵn sàng lùi bước trong khi vẫn tuyên bố chiến thắng. Chiến dịch Cuồng nộ Dữ dội có thể sẽ kết thúc với sự chết chóc và tàn phá ở Iran, nhưng chỉ có rất ít thay đổi trong dài hạn.
Daniel Byman là giáo sư tại Trường Dịch vụ Đối ngoại thuộc Đại học Georgetown và là Giám đốc Chương trình Chiến tranh, Các mối đe dọa bất thường, và Khủng bố tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế. Cuốn sách mới nhất của ông là “Spreading Hate: The Global Rise of White Supremacist Terrorism.”