Nguồn: Wang Huiyao (Vương Huy Diệu), “Beyond Blocs,” Foreign Policy, 10/02/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Châu Âu và Trung Quốc sẽ không liên minh cũng không đối đầu, mà hợp tác một cách có chọn lọc.
Cuộc chơi giờ đây không còn là Trung Quốc đối đầu phương Tây, hay phương Tây đối đầu với phần còn lại của thế giới. Trên thực tế, chúng ta không còn sống trong một thế giới chia bè kết khối nữa. Thay vào đó, chúng ta đang bước vào một thế giới của sự hợp tác dựa trên từng vấn đề cụ thể.
Điều này có lẽ thể hiện rõ ràng nhất qua dòng người lãnh đạo tấp nập đến thăm Bắc Kinh. Trong những tháng gần đây, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung, Thủ tướng Ireland Micheál Martin, Thủ tướng Canada Mark Carney, và Thủ tướng Anh Keir Starmer đều đã đến thăm Trung Quốc. Thủ tướng Đức Friedrich Merz dự kiến sẽ bắt đầu chuyến thăm vào tháng 2. Thậm chí Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng được lên lịch tới thăm vào tháng 4.
Về cốt lõi, những chuyến thăm này là phản ứng trước sự xói mòn của trật tự hậu Chiến tranh Lạnh, mà sự sụp đổ của nó đã trở thành chủ đề thảo luận chính tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới gần đây ở Davos, Thụy Sĩ. Với việc Washington không còn đóng vai trò là người quản lý đáng tin cậy của hệ thống đa phương, sự theo đuổi lâu nay của Liên minh Châu Âu về “tự chủ chiến lược” đang chuyển từ lời nói sang hành động thực tiễn. Kết quả sẽ là sự trỗi dậy của Châu Âu như một cực độc lập, được định hình bởi quyền lực pháp lý, sức nặng kinh tế, và ảnh hưởng dựa trên các quy chuẩn.
Thay đổi cơ bản nhất không phải là sự biến mất của các giá trị, mà là vai trò của chúng trong việc liên kết toàn cầu. Trong phần lớn thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, nhận thức về các giá trị chung đã duy trì lòng trung thành giữa các khối, ngay cả khi lợi ích vật chất không hội tụ. Chính “cộng đồng chia sẻ giá trị chung” đã tạo nên G-7 và NATO. Cũng chính hệ giá trị chung đó đã chứng kiến phần lớn thế giới phương Tây cùng can thiệp vào Balkans năm 1999, cùng chiến đấu ở Afghanistan sau sự kiện 11/9, và hợp lực hỗ trợ Ukraine.
Trong thập kỷ qua, chính cộng đồng Âu-Mỹ này đã dần đi đến sự đồng thuận rằng Trung Quốc có thái độ thù địch với cộng đồng các quốc gia tự do phương Tây và cần bị cô lập bằng một kiểu vành đai ngăn chặn. Nhưng ngay cả sự đoàn kết đó, dù từng tồn tại, nay cũng đã đi đến hồi kết. Khi Washington quay sang công kích Châu Âu thay vì cố gắng tập hợp họ, thì Canada, Anh, và EU đều bắt đầu tiếp cận Trung Quốc để hợp tác theo các điều kiện của riêng mình.
Tuy nhiên, bất chấp một số dự đoán, điều này sẽ không dẫn đến sự liên kết lâu dài giữa Trung Quốc và Châu Âu. Thay vào đó, thế giới đang bước vào một giai đoạn quản trị đa cực đầy tranh đua, nơi không còn các cộng đồng dựa trên phe khối. Như lời Carney, hiện nay có “những liên minh khác nhau cho các vấn đề khác nhau dựa trên các giá trị và lợi ích chung.” Hợp tác về khí hậu không nhất thiết phải tuân theo các liên minh an ninh. Quản trị thương mại cũng không còn xếp gọn theo các tiêu chuẩn công nghệ của từng khối. Trí tuệ nhân tạo, chuỗi cung ứng, và an ninh y tế, mỗi lĩnh vực đều tạo ra những mạng lưới hợp tác của riêng mình.
Quản trị thương mại cung cấp một minh chứng rõ ràng cho sự chuyển dịch này. Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), từng được hình thành như một công cụ kinh tế cấp khu vực do Mỹ dẫn đầu, nay lại được quản lý bởi các cường quốc tầm trung. Với việc Anh đã gia nhập, Trung Quốc đang nộp đơn, và Liên minh Châu Âu đang tìm kiếm sự liên kết chặt chẽ hơn, hiệp định này đã phát triển thành một nền tảng “hậu khối,” được định hình ít hơn bởi ý thức hệ và nhiều hơn bởi các quy tắc, tiêu chuẩn, và lợi ích kinh tế tương hỗ.
Động lực tương tự cũng xuất hiện trong các lĩnh vực chính sách quan trọng khác: Năng lực công nghiệp xanh của Trung Quốc – bao gồm năng lượng mặt trời, gió, pin, xe điện, và thiết bị lưới điện – đã thúc đẩy quá trình khử carbon toàn cầu. Nhưng trong những năm qua, Mỹ đã lôi kéo các đồng minh hạn chế sử dụng công nghệ xanh của Trung Quốc. Giờ đây, Châu Âu và Canada đã thoát khỏi những rào cản của chính trị phe phái và ngày càng có khả năng tiếp cận năng lực và chuyên môn của Trung Quốc hoàn toàn theo các điều kiện của riêng họ.
Tương tự, Liên minh Châu Âu và Trung Quốc đều duy trì cam kết với quản trị đa phương và cải cách thể chế. Cả hai đều khẳng định chia sẻ trách nhiệm duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ bắt nguồn từ Liên Hiệp Quốc và thúc đẩy cải cách Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), chẳng hạn bằng cách khôi phục chức năng giải quyết tranh chấp, bao gồm Cơ chế Trọng tài Phúc thẩm Tạm thời Nhiều bên (MPIA).
Tuy nhiên, giữa bối cảnh hội tụ này, các lĩnh vực bất đồng vẫn còn đó, bao gồm các biện pháp phòng vệ thương mại, tiếp cận thị trường và chính sách công nghiệp. Đây là lý do tại sao, bất chấp những cải thiện rõ rệt gần đây trong đối thoại EU-Trung Quốc, Liên minh Châu Âu vẫn tiếp tục hành động chủ yếu như một cực cân bằng. Các quốc gia thành viên EU vẫn duy trì quan hệ an ninh với Washington, và bản thân EU đang can dự với Trung Quốc theo các điều kiện riêng của mình thay vì gia nhập một phe mới.
Trong thế giới đang hình thành này, EU có thể giữ gìn những giá trị mà họ không chia sẻ với Trung Quốc, trong khi vẫn hợp tác dựa trên các lợi ích chung.
Cục diện mới này ngày càng giống thế cân bằng trong Tam Quốc Diễn Nghĩa hơn là một cuộc đối đầu nhị nguyên. Trong câu chuyện kinh điển này của Trung Quốc, không một vương quốc nào có thể thống trị hoàn toàn, và quyền lực luôn ở thế tranh chấp. Giống như trong tiểu thuyết, hiện nay có một lực lượng ngày càng lớn các cường quốc tầm trung với khả năng tự quyết đang định hình cuộc chơi. Kết quả là một thế giới nơi tất cả đều buộc phải đàm phán, phòng bị nước đôi, và thích nghi, dù là nước lớn hay nhỏ.
Trung Quốc vẫn sẽ gắn kết sâu sắc trong các chuỗi cung ứng toàn cầu và tham gia thường xuyên vào các thể chế đa phương. Suốt hàng thập kỷ, Trung Quốc đã luôn sẵn lòng hợp tác với các quốc gia thuộc phương Nam toàn cầu mà không kèm theo các điều kiện ràng buộc, đồng thời kiên định ủng hộ chủ nghĩa đa phương, chủ quyền, sự ổn định, và tính công bằng trong quan hệ thương mại.
Giờ đây, sau khi Washington rút lui khỏi vũ đài thế giới và sự chia rẽ mới xuất hiện, điều này lại phản chiếu hình ảnh tích cực về Trung Quốc. Đối với những bên buộc phải phòng bị nước đôi trước một Washington ngày càng mang tính giao dịch thực dụng, tính ổn định của Bắc Kinh mang lại sự giải tỏa đáng hoan nghênh – đặc biệt khi các quốc gia nhỏ hơn không cần phải tự trói mình vào “mỏ neo” của Bắc Kinh mới được hưởng lợi từ sự ổn định mà nước này mang lại.
Các cường quốc tầm trung đang thức tỉnh trước một tương lai nơi họ phải chọn lợi ích thay vì chọn phe. Dù điều này tiềm ẩn rủi ro, nó có thể đặt nền móng cho việc giải quyết một số vấn đề cấp bách nhất của thế giới. Bằng cách vượt qua những ràng buộc dựa trên phe phái, thế giới có thể giải quyết tốt hơn cuộc khủng hoảng khí hậu, thúc đẩy hợp tác phát triển con người, và kiến tạo một trạng thái cân bằng mới bao trùm hơn.
Wang Huiyao (Vương Huy Diệu) là nhà sáng lập và chủ tịch của Trung tâm Trung Quốc và Toàn cầu hóa, một viện chính sách phi chính phủ có trụ sở tại Bắc Kinh. Ông thường xuyên tư vấn cho chính phủ Trung Quốc.