Nguyễn Hoàng Văn
13-1-2025
“Hội chứng Stockholm”, có vẻ như, đang chuyển hóa thành một hình thức lệch lạc tâm lý khác với nhiều “trí thức” Việt mà tôi tạm gọi là “Hội chứng Caracas”. “Hội chứng Stockholm” phát sinh trong vụ cướp Ngân hàng Norrmalmstorg ở thủ đô Thụy Điển vào tháng 8 năm 1973. “Hội chứng Caracas” bộc lộ sau vụ đột kích ở thủ đô Venezuela chỉ ba ngày sau khi nhân loại đón năm mới 2026.
Bệnh nhân “Stockholm” là những con tin trong cuộc. Người nhiễm “Caracas” thì theo dõi cuộc bắt con tin từ xa, mười mấy vạn cây số, qua những phương tiện truyền thông. “Hội chứng Stockholm” hình thành khi những con tin gắn bó với thủ phạm, xem như cùng chiến hào với mình. “Hội chứng Caracas” hình thành khi những “trí thức” Việt quan sát từ xa gởi gắm niềm tin cho thủ phạm, Tổng thống Mỹ Donald Trump, ca ngợi ông Trump như bậc anh hùng cứu thế.
“Hội chứng Stockholm” được ghi nhận bởi, sau khi được giải cứu, thay vì cám ơn lực lượng giải cứu, bốn con tin đã đứng hẳn về phía thủ phạm, gay gắt đả kích những nhân viên công lực đã cứu mạng mình [1]. Hình dung một cảnh cướp ngân hàng tiêu biểu của Hollywood với chút mắm muối cải lương. Hình dung cảnh băng cướp thô bạo dồn những con tin co rúm vì khiếp hãi vào một góc trong tiếng quát tháo inh ỏi. Hình dung một tên cướp trẻ tuổi đẹp trai rất ư nhẹ nhàng với một nữ con tin xinh đẹp và, thỉnh thoảng, còn ân cần săn đón với những chai nước, những thỏi chocolate, thậm chí cái máy nghe nhạc, tấm chăn mỏng quàng lên người v.v. Rồi hình dung cảnh cuối, khi băng cướp rút lui giữa những con tin bao quanh như là lá chắn sống thì những tay thiện xạ của cảnh sát đồng loạt nổ súng, hàng loạt tên cướp gục ngã và, thế là, thiếu nữ của chúng ta, trong cơn bùng phát của “Hội chứng Stockholm”, nhào ra ôm chầm thi hài khóc nức nở, như mưa, khóc chán thì xông lên cào cấu, đánh đấm cả người đã cứu mình.
Cô nàng này, như thế, đã từ thân phận của một con tin hoàn toàn bị động trước họng súng mà chủ động bước sang tư thế một “con tin tinh thần”, chỉ vì những biệt đãi lặt vặt mà mình xem như là ân phước, nghĩa tình. Và những “trí thức” Việt trong biến chứng tâm lý nói trên, cũng chính là một thứ con tin tinh thần khi xem hành vi sặc mùi thực dân – đế quốc của Trump như là “ân phước” đối với những khát vọng công lý, dân chủ và nhân quyền.
Lý lẽ này thật quá đơn giản, y như một phương trình bậc nhất, ở đó nếu x tăng thì y tăng, x giảm thì y giảm, sự ràng buộc thẳng băng mà ngôn ngữ hàn lâm gọi là “quan hệ tuyến tính”. Độc tài và tham nhũng thì đáng trừ khử. Là một tên tham nhũng và độc tài, Maduro là kẻ thù của công lý, dân chủ và nhân quyền. Khi trừ khử một kẻ như Maduro, Trump đã đứng về phía của công lý, dân chủ và nhân quyền.
Nó, “tư duy bậc nhất”, cũng là nếp nghĩ giản đơn, không suy xét sâu vào cội gốc của vấn đề mà giới độc tài – mỵ dân chăm chăm nhồi vào đầu công chúng, từ các bài bản tuyên truyền, từ cách diễn giải lịch sử một chiều, ngu dân. Địch thì luôn luôn xấu, ta thì phải tốt. Chiến tranh, do ta phát động, phải luôn luôn tốt, hoàn toàn không có gì “buồn”, như cái Nỗi buồn chiến tranh đang gây ra những tranh cãi ầm ĩ. Hay như các cuộc “khởi nghĩa nông dân”. Một thổ hào tập hợp tay chân vùng lên với tâm ý “Được làm vua, thua làm giặc” cũng sẽ là một cuộc nổi dậy đầy tinh thần đấu tranh giai cấp bất kể là, nếu thành công, họ cũng sẽ đè nén và bóc lột nông dân, y như cái triều đình mà họ lật đổ.
Nhưng thực tế chính trị, nhất là chính trị toàn cầu, luôn chằng chịt với những quan hệ “phi tuyến tính” phức tạp, không thể xét đoán bằng “tư duy bậc nhất”. Trừ khử một nhà độc tài là điều tốt nhưng vấn đề là sau đó, là trách nhiệm. Trừ khử chỉ để dựng nên một chế độ còn độc tài và tham nhũng hơn ư? Hay là trừ khử một cách vô trách nhiệm để tạo ra một khoảng trống quyền lực nguy hiểm?
Nhưng, quan trọng hơn, vụ đột kích Caracas còn là một tiền đề nguy hiểm cho sự vô pháp và tùy tiện của kẻ mạnh khi cá lớn thoải mái nuốt cá bé với cung cách đế quốc, thực dân. Thì Maduro là một tên độc tài và tham nhũng nhưng còn Trump? Như có thể thấy, chỉ vài ngày sau vụ tấn công, là những toan tính thô bỉ đối với nguồn dầu lửa Venezuela nên, do đó, vấn đề không thể chỉ xem xét bằng cảm tính mà phải có thước đo của lý trí [2].
Mà có cảm tính thì, như là người Việt Nam, lại là “trí thức”, họ phải thấm được cái đau của thân phận nhược tiểu trong ván bài giữa những nước lớn như khi Hoàng Sa bị cướp chứ? Hãy nhớ, sau khi nguyên Tổng thống Mỹ Richard Nixon đến Trung Quốc vào tháng Hai năm 1972 để quan hệ Mỹ – Trung ấm dần, đầu năm 1974 Trung Cộng mới xâm chiếm Hoàng Sa. Hãy nhớ, dẫu có mặt tại Biển Đông, các hạm đội hùng mạnh của Mỹ đã được lệnh tránh xa. Hãy nhớ, không chỉ tuyên bố không can thiệp, Mỹ còn gây áp lực, cản trở Việt Nam Cộng Hòa phản công [3]. Hãy nhớ rằng hai bên, Mỹ và Trung Cộng, đã có một mật ước. Và hãy nhớ, Mỹ cần Trung Cộng như một thị trường và như thế ba chân vạc để kềm chế Liên Xô. Ván bài trao đổi, do đó, cũng giống như hiện tại với thông tin về mật ước ngầm giữa Putin và Trump, đánh đổi Venezuela với Ukraine [4].
Là “trí thức”, và dùng cả lý tính và cảm tính, họ phải chống lại cái trò đổi chác giữa những bàn tay lớn như thế chứ? Tuy nhiên họ – có thể là những nhà “phản biện xã hội”, có thể những nhà hoạt động dân chủ, nhân quyền v.v. mà hiện tại chưa ai thống kê được bao nhiêu, chỉ có cảm tưởng chung chung là khá nhiều – lại nhiệt tâm ủng hộ cái trò vô pháp của Trump.
Sự thể có nhiều lý do mà, mẫu số chung, là sự căm thù Trung Cộng trong tầm nhìn của “tư duy bậc nhất”. Thù hận những trò chơi nước lớn của Trung Cộng nhưng lại ủng hộ trò chơi nước lớn của Trump, nghĩ rằng chỉ có Trump mới dám đối đầu Trung Cộng. Tuy nhiên xác tín này cho thấy ít nhất hai sự đui mù. Đui mù vì đã không nhìn thẳng vào thực tế, ở đó những chính sách “bài Trung” của Trump hoàn toàn phản tác dụng khi giúp Trung Quốc mạnh hơn, cứng cỏi hơn và táo tợn hơn [5]. Và đui mù vì hoàn toàn không hay biết gì về những bài học lịch sử đau đớn nhất, trong tư thế một nước nhỏ.
Hãy nhớ nỗi đau ở Hoàng Sa, đã nói ở trên. Hãy nhớ cái chết đau đớn của Trần Trung Lập vào năm 1940 cũng như sự lúng túng của Nhất Linh hay Khái Hưng trước cái chết đau đớn ấy.
Thế hệ thời ấy căm thù người Pháp y như bây giờ chúng ta căm thù Trung Cộng. Nếu như nhiều “trí thức” Việt ngây thơ tin rằng Trump sẽ giúp Việt Nam chống lại Trung Cộng, khá đông người Việt thời ấy cũng tin tưởng rằng Đế quốc Nhật sẽ ủng hộ người Việt Nam đánh đuổi Thực dân Pháp, trong đó có những trí thức tầm cỡ như Nhất Linh, Khái Hưng; và cả những chiến sĩ thực thụ như Trần Trung Lập.
Tin Nhật, năm 1938 Nhất Linh và Khái Hưng thành lập Đại Việt Dân Chính Đảng với chủ trương nương vào Nhật để đánh đuổi Pháp. Cũng tin Nhật, ngày 23/9/1940 Trần Trung Lập đưa lực lượng Việt Nam Kiến Quốc Quân lưu vong ở Tàu quay về Lạng Sơn tấn công đồn binh Pháp với sự yểm trợ của Nhật và chiến thắng ban đầu này đã khiến giới thân Nhật hò reo.
Nhưng dù cao rao ra thuyết “Đại Đông Á”, Nhật lại hành động theo phương châm “Japan First”, Nước Nhật trên hết. Lúc đó Nhật muốn kiểm soát Hải Phòng, Hà Nội và Lạng Sơn để đoán chắc rằng Mỹ không thể sử dụng tuyến đường sắt này tiếp viện cho Tưởng Giới Thạch. Khi đạt đến thỏa thuận với Pháp, Nhật đã bỏ rơi những nhà cách mạng Việt Nam và, mất nguồn tiếp viện, đoàn quân của Trần Trung Lập bị Pháp đánh tan tác, nhà cách mạng trao lầm niềm tin này bị bắt sống và, chỉ hai ngày sau, ngày 28/12/1940, bị kẻ thù đưa ra pháp trường.
Trần Trung Lập bị hành quyết còn Khái Hưng và Nhất Linh thì bàng hoàng. Trong ‘Tuấn, chàng trai nước Việt’, chương 60, Nguyễn Vỹ tả lại cảnh đối đáp với Khái Hưng, cho biết nhà văn này đã “cười gượng” khi bị chất vấn về diễn biến Lạng Sơn: “Làm sao chúng ta biết được bí mật quân sự của họ. Biết đâu là một chiến lược cao, có lợi cho chính sách khôn khéo của Nhật hoàng”. Tuy nhiên cái niềm tin bấu víu “biết đâu” này cũng chẳng thọ được bao lâu vì sau đó đảng thân Nhật của họ cũng bị giải tán.
Đó là năm 1940, bây giờ là năm 2026, nhiều “trí thức” Việt, như là con bệnh của “Hội chứng Caracas”, vẫn tiếp tục bấu víu với một xác tín mơ hồ về kẻ không ngừng cao rao khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết”.
Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Để phòng ngừa “Hội chứng Stockholm”, các nước Tây phương đều đặn huấn luyện tâm lý cho vợ con của những nhà ngoại giao làm việc tại các quốc gia có nguy cơ khủng bố cao, tránh việc họ mềm lòng trước những tên khủng bố. Với “Hội chứng Caracas” thì “trí thức” Việt chỉ có thể tự phòng hay tự trị liệu cho mình mà, kể ra, cũng chẳng có gì khó.
Hãy xem xét vấn đề thấu đáo hơn bằng lý trí, hãy loại bỏ thứ “tư duy bậc nhất”. Hãy ôn lại các bài học lịch sử cận đại để nhớ rằng, thân phận Việt Nam, luôn luôn là con cá nhỏ. Hãy học những bài học chính trị quốc tế sơ đẳng nhất như, vào năm 1848, khi phát biểu trước Hạ Viện Anh, Tử tước Lord Palmerston (1784- 1865), người sau đó có hai lần làm thủ tướng, đã khẳng định là nước Anh “không có đồng minh vĩnh viễn”, cũng “không có kẻ thù vĩnh viễn” mà chỉ có “lợi ích vĩnh viễn” [6].
Và hãy xem lại nhân cách và cả… trạng thái thần kinh của kẻ mà mình tán tụng là sáng suốt, anh hùng.
Nhân cách thế nào mà, dẫu đã đạt tới vị trí của con người quyền lực nhất thế giới, lại vòi vĩnh Giải Nobel Hòa Bình và thậm chí đòi chia sớt như thể là trẻ con vòi kẹo? [7] Tình trạng thần kinh thế nào mà, sau vụ tấn công nói trên, lại tự diễn tả mình là “Tổng thống lâm thời của Venezuela”, lập lại cái trò thần kinh trước đây, khi tự “vẽ mình” trong y phục và mũ miện của Giáo Hoàng? [8]
Và, do đó, có nên đặt ra câu hỏi tương tự với chính những con bệnh “Caracas”? Nhân cách thế nào, “tư cách trí thức” thế nào, rồi lý tưởng dân chủ, nhân quyền và công lý thế nào mà lại phung phí niềm tin cho một kẻ vô pháp, vô thiên và vô sỉ như thế?
_________
Tham khảo
1. Hai tên cướp đã khống chế bốn nhân viên ngân hàng (ba nữ một nam) làm con tin suốt sáu ngày, ngày 23 đến 28/8/1973 trong khi thương lượng với cảnh sát. Trong khoảng thời gian này, nạn nhân bắt đầu gắn bó với bọn cướp, từ chối sự trợ giúp từ chính quyền, sau khi được giải cứu thì ra trước truyền thông biện minh cho băng cướp và chỉ trích cảnh sát thậm tệ.
https://www.bbc.com/vietnamese/vietnam-42723441
6. Nguyên văn “We have no eternal allies and we have no perpetual enemies. Our interests are eternal and perpetual, and these interests it is our duty to follow”. Lord Palmerson, tên thật là Henry John Temple, là Thủ tướng Anh hai lần, từ 1855 đến 1858 và từ 1859 đến khi qua đời vào năm 1865.
7. https://www.nytimes.com/2026/01/09/world/americas/trump-venezuela-machado-nobel-prize.html
8. https://time.com/7345445/trump-venezuela-acting-president-wikipedia-truth-social/
Nguồn: Tiếng Dân