Trân Văn (Người Việt)
7-1-2026
Cả hệ thống công quyền lẫn hệ thống truyền thông chính thức tại Việt Nam đang hăm hở “lột mặt nạ” nhân vật từng được ca ngợi là “hiệp sĩ” suốt hai thập niên vừa qua: Ông Nguyễn Thanh Hải, 55 tuổi, ngụ ở Bình Dương.
Ông Hải vừa bị khởi tố cách nay một tuần vì “cưỡng đoạt tài sản” và “tổ chức, môi giới cho người khác xuất nhập cảnh trái phép” cùng 40 người khác với nhiều tội danh khác nữa như “lừa đảo chiếm đoạt tài sản,” “mua bán người,” “lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.”
Cuối thập niên 1990, trước tình trạng tội phạm lộng hành, hệ thống công quyền mà đại diện là công an bất lực, nhiều thường dân đã tự nguyện truy đuổi, săn lùng tội phạm. Họ được cả công chúng lẫn báo giới ca ngợi là “hiệp sĩ.”
Thay vì cảm thấy hổ thẹn và điều chỉnh hoạt động để tái lập trật tự, hệ thống công quyền lại xem “hiệp sĩ” như một giải pháp để hỗ trợ trị an, ngoài việc khen thưởng, hệ thống công quyền còn khuyến khích thành lập các đội, nhóm dân sự “phòng, chống tội phạm.” Trong bối cảnh đó, ông Hải trở thành một trong những “hiệp sĩ” tiêu biểu nhất.
Thế rồi gần đây, khi càng ngày càng nhiều người Việt rơi vào bẫy “hỗ trợ việc làm,” bị những kẻ buôn người đưa sang Cambodia bán vào các ổ tội phạm, bị cưỡng bức làm việc, bị ngược đãi, thậm chí một số người bị giết, bị đánh đập đến tàn phế trở thành vấn nạn nghiêm trọng, cả nạn nhân lẫn thân nhân của họ van nài xin được trợ giúp song hệ thống công quyền làm ngơ, công chúng chỉ có thể bày tỏ sự xót xa, ông Hải tiếp tục trở thành nhân vật nổi bật vì có thể tổ chức giải cứu thành công một số nạn nhân, mang họ trở về.
Trong vài năm vừa qua, những câu chuyện liên quan đến việc ông Hải tổ chức giải cứu nạn nhân đã được giới thiệu rộng rãi trên mạng xã hội nên công chúng bật ngửa khi công an tuyên bố, các cuộc “giải cứu” đã được giới thiệu rộng rãi trên Internet chỉ là dàn dựng. Nạn nhân và thân nhân của họ phải trả phí “giải cứu.”
Chuyện trả phí “giải cứu” bị quy kết là “cưỡng đoạt” cho dù theo công an, phần lớn khoản tiền mà ông Hải và các đồng phạm đã nhận được dùng vào việc chuyển cho các tổ chức tội phạm ở Cambodia để chuộc người còn họ chỉ hưởng “chênh lệch.”
Chỉ tính từ năm 2023 đến nay, ông Hải và các đồng phạm bị cáo buộc đã “cưỡng đoạt” 16.7 tỷ đồng của 120 người. Khoan bàn đúng-sai, chỉ nhìn vào sự xuất hiện của ông Hải nói riêng, các “hiệp sĩ” nói chung, cũng như vị trí của họ trong xã hội Việt Nam và “vụ án” liên quan đến “hiệp sĩ” Nguyễn Thanh Hải mà công an vừa triệt phá, sau đó bơm thổi như một loại “thành tích đặc biệt,” rồi đối chiếu với việc quản trị điều hành quốc gia của các xứ khác tự nhiên sẽ thấy, “hiệp sĩ” chính là một bản cáo trạng dành cho hệ thống công quyền nói chung và công an nói riêng…
***
Để bảo vệ cả sự nghiêm minh của luật pháp lẫn các quyền căn bản của con người, tất cả các quốc gia phát triển hoặc nghiêm cấm, hoặc thường xuyên nhắc nhở công dân không nên thay mặt lực lượng bảo vệ – thực thi pháp luật sử dụng vũ lực với ai đó hay bắt giữ ai đó để ngăn chặn hành vi sai trái.
Người Việt sống ở Âu Mỹ chắc không lạ gì những lời mời gọi tham gia các nhóm “watch and report” kèm cảnh báo chỉ nên quan sát và gọi lực lượng bảo vệ – thực thi pháp luật khi thấy những dấu hiệu hay hành vi đáng ngờ, đừng hành động tùy tiện.
Dẫu ngăn chặn hành vi sai trái là cần thiết và quan trọng song ở Âu Mỹ, chuyện này phải do những cá nhân đã được huấn luyện kỹ lưỡng về luật pháp, kỹ năng xử lý, cũng như đạo đức nghề nghiệp. Đó là chưa kể việc thực thi pháp luật khi ngăn chặn hành vi sai trái còn bị giám sát bởi các loại phương tiên như camera giám sát và hệ thống giám sát độc lập. Để ngăn ngừa việc lạm dụng vũ lực, xâm hại các quyền và lợi ích chính đáng của công dân, chính quyền nhiều xứ cương quyết giữ chặt độc quyền sử dụng bạo lực hợp pháp, chỉ chấp nhận để dân chúng hỗ trợ thông tin.
Ở Châu Á, một số quốc gia như Nhật và Singapore tuy có các nhóm “tự quản cộng đồng” để hỗ trợ cảnh sát bảo vệ trật tự, trị an dưới sự chỉ huy trực tiếp của cảnh sát, những nhóm này bị nghiêm cấm truy đuổi, săn bắt tội phạm. Khi phát hiện tội phạm, các thành viên “tự quản cộng đồng” chỉ được dùng còi để cảnh báo và gọi điện thoại báo thông tin về tội phạm cho cảnh sát. Nếu tự ý truy đuổi, săn bắt gây tai nạn, thành viên “tự quản cộng đồng” sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự như một tội phạm vi phạm luật giao thông gây hậu quả nghiêm trọng.
Từ góc độ vừa kể, nhìn vào sự xuất hiện và hoạt động hành hiệp của các “hiệp sĩ” tại Việt Nam ắt sẽ nhận ra, hệ thống công quyền ở Việt Nam nói chung, công an Việt Nam nói riêng vừa vô trách nhiệm (không chỉ dung túng mà còn cổ xúy những cá nhân không được đào tạo cẩn thận cả về luật pháp lẫn kỹ năng tham gia vào hoạt động tư pháp), vừa vô năng (được trả lương, nhận đủ loại đãi ngộ để bảo vệ trật tự, trị an nhưng không hành động hoặc hành động không hiệu quả và đẩy công việc thuộc phạm vi trách nhiệm của mình cho thường dân “thực thi công vụ” bất kể hậu quả).
Lẽ nào tạo ra “hiệp sĩ” rồi trừ bỏ cũng là một loại… thành tích, có thể lớn giọng… khoe khoang? [kn]