Tô Văn Trường
Nếu có một thời điểm trong năm mà con người được xã hội cho phép sống chậm, nói điều hay và… dễ tha thứ cho nhau hơn thường lệ, thì đó chính là mấy ngày đầu xuân. Những ngày mà cà phê có thể uống lâu hơn, câu chuyện có thể lan man hơn, và ngay cả người vốn nghiêm khắc nhất cũng sẵn sàng cười xòa trước một lỗi nhỏ.
Xuân, xét cho cùng, là một “đặc quyền tinh thần” mà lịch sử ban tặng cho con người.
Người xưa hiểu điều này rõ hơn chúng ta tưởng. Bởi thế, mùa xuân trong văn hóa phương Đông không chỉ là một mùa, mà là một trạng thái. Kinh Dịch mở đầu bằng chữ “Nguyên”, Xuân Thu dùng mùa xuân để gọi tên cả một thời đại. Nghĩa là: mọi điều lớn lao đều nên bắt đầu bằng một tâm thế nhẹ nhàng.
Ở phương Tây, dù không có Tết Nguyên đán, người ta cũng dành cho xuân sự trân trọng đặc biệt. Aristotle cho rằng xuân là mùa “dễ chịu nhất cho con người”, còn châu Âu trung cổ từng coi tháng Ba – tháng xuân phân mới là thời điểm khởi đầu năm mới. Ngay cả từ “spring” trong tiếng Anh cũng thú vị: nó vừa là mùa xuân, vừa là động từ “bật dậy”. Nhưng bật dậy ở đây không phải là vội vã, mà là sau một thời gian tích tụ đủ năng lượng.
Xuân – khoảng nghỉ được xã hội cho phép
Trong một năm bận rộn, xuân là quãng thời gian hiếm hoi mà việc… không làm gì cũng được xem là hợp lý. Ngày thường, ngồi uống trà dễ bị coi là lãng phí thời gian. Nhưng mấy ngày Tết, ngồi uống trà lại được gọi là “hưởng xuân”. Một cuộc gặp gỡ không bàn chuyện làm ăn ngày thường có thể bị cho là vô bổ, nhưng đầu năm thì lại rất đúng điệu.
Điều này không hề ngẫu nhiên. Xã hội, dù hiện đại đến đâu, vẫn cần những “van xả” để con người không bị áp lực đè bẹp. Tết và mùa xuân chính là một chiếc van như thế – âm thầm, nhưng hiệu quả.
Thế nhưng, bước vào đời sống hiện đại, chiếc van ấy đang bị siết chặt dần. Xuân đến giữa vô vàn thông báo điện thoại, lịch họp nối tiếp, kế hoạch quý I, KPI năm mới. Chưa kịp hết mùi bánh chưng đã thấy mùi deadline. Nhiều người vừa chúc Tết xong đã thở dài: “Hết xuân rồi”.
Thật ra, xuân chưa hề hết. Chỉ là chúng ta không cho phép mình ở lại với xuân lâu hơn.
Người xưa gánh việc lớn, nhưng không quên… chơi xuân
Điều thú vị là: càng những người từng gánh việc lớn, càng biết cách giữ cho mình những khoảng nhàn. Nguyễn Trãi, giữa lúc quốc gia bộn bề, vẫn có thể nghe tiếng suối Côn Sơn như tiếng đàn. Đó không phải là lãng mạn vô trách nhiệm, mà là một bản lĩnh tinh thần.
Ở phương Tây, Montaigne – một trong những trí thức lớn của châu Âu dành rất nhiều trang viết để nói về những chuyện tưởng như chẳng có gì to tát: đi dạo, ăn uống, nói chuyện với bạn bè. Ông tin rằng, ai không hiểu được những điều nhỏ bé thì cũng khó mà hiểu được những vấn đề lớn.
Nói cách khác, muốn đi xa thì phải biết dừng lại. Muốn nghĩ sâu thì đôi khi phải nghĩ nhẹ.
Ngày nay, chúng ta hay nói đến tốc độ như kiểu “vừa chạy vừa xếp hàng”!. Nhưng ít ai nhắc rằng, tốc độ chỉ có ý nghĩa khi biết lúc nào nên giảm ga vì người xưa đã dạy “dục tốc bất đạt”! Một chiếc xe chạy hết công suất liên tục sẽ hỏng rất nhanh. Con người cũng vậy.
Xuân và nghệ thuật nói chuyện tử tế
Một trong những “luật bất thành văn” của ngày đầu năm là: nói điều hay, tránh điều xấu. Người xưa tin rằng lời nói đầu xuân sẽ “vận” theo cả năm. Nghe thì có vẻ mê tín, nhưng thực ra lại rất hợp lý về mặt tâm lý.
Lời nói đầu năm tạo nên không khí. Không khí tạo nên tâm trạng. Tâm trạng, đến lượt nó, chi phối hành vi. Một năm bắt đầu bằng sự tử tế thường ít khi kết thúc bằng căng thẳng triền miên.
Trong bối cảnh mạng xã hội ngày nay, điều này lại càng đáng suy ngẫm. Chúng ta tranh luận nhiều, phản biện nhiều, thậm chí gay gắt hơn cần thiết. Nhưng xuân nhắc rằng: không phải lúc nào đúng cũng quan trọng hơn dễ chịu. Có những ngày, thắng một cuộc tranh luận không có giá trị bằng giữ được một nụ cười.
Xuân không cấm con người suy nghĩ nghiêm túc. Xuân chỉ đề nghị ta đừng quá nghiêm khắc với nhau và với chính mình.
Sống chậm – không phải lười, mà là khôn
Ở nhiều quốc gia phát triển, người ta bắt đầu quay lại nói nhiều đến “sống chậm”. Nhật Bản có khái niệm “ma” – khoảng trống cần thiết giữa các hành động. Phương Tây có “slow living” – sống chậm có chủ đích. Những trào lưu ấy, xét cho cùng, không mới. Chúng chỉ là cách hiện đại hóa tinh thần mùa xuân phương Đông.
Sống chậm không phải là bỏ mặc trách nhiệm. Mà là sắp xếp lại nhịp điệu để không bị kiệt sức giữa chừng. Một năm làm việc hiệu quả hiếm khi bắt đầu bằng một tâm thế căng thẳng.
Xuân cho phép ta tập sống chậm trong vài ngày, để rồi mang nhịp chậm ấy theo mình lâu hơn một chút khi năm mới thực sự bắt đầu.
Xuân không phán xét
Điều dễ thương nhất của mùa xuân là: nó không hỏi bạn năm cũ đã làm được gì. Nó không đòi báo cáo, không yêu cầu tổng kết. Xuân chỉ mở cửa và nói: “Còn thời gian”.
Không phải để trì hoãn, mà để điều chỉnh. Không phải để quên trách nhiệm, mà để gánh vác trách nhiệm bằng một tâm thế bền hơn.
Trong một xã hội ngày càng nhanh, an nhiên trở thành một thứ xa xỉ. Nhưng xuân nhắc rằng: ai cũng xứng đáng được an nhiên, ít nhất là trong vài ngày đầu năm.
Thay lời kết
Thế là đủ cho một bài tản mạn đầu xuân. Không lời kêu gọi lớn, không thông điệp đao to búa lớn. Chỉ mong người đọc, sau khi gấp trang viết lại, có thể uống trà chậm hơn một ngụm, đi chậm hơn một bước, và cười nhẹ hơn một chút.
Ngoài kia, mùa xuân vẫn đang đi rất khẽ. Ai còn nghe được tiếng bước chân ấy, có lẽ vẫn còn giữ được cho mình một phần thảnh thơi giữa một đời sống vốn đã đủ nhanh rồi.
T.V.T.