JB Nguyễn Hữu Vinh
1-1-2026
Tám năm trước, khi những tiếng vỗ tay tung hô các “hiệp sĩ đường phố” đang ở cao trào, tôi đã viết một bài cảnh báo đầy lo âu: Chúng ta cần công an để làm gì nếu phải dựa vào các nhóm tự phát để giữ gìn trật tự?
Hôm nay, việc “hiệp sĩ” lừng lẫy một thời Nguyễn Thanh Hải bị bắt vì hành vi cưỡng đoạt tài sản, không chỉ là một tin tức hình sự đơn thuần. Đó là cái tát vào mặt những kẻ chủ trương “xã hội hóa” việc thực thi pháp luật một cách vô nguyên tắc.
Nó là bằng chứng đanh thép cho thấy: Khi nhà nước chuyển giao quyền lực cưỡng chế vào tay những người không có chuyên môn, không được giám sát, họ đã trực tiếp nuôi dưỡng mầm mống tội phạm ngay trong lòng lực lượng được gọi là “bảo vệ dân”.
1. Sự bất cập pháp lý: Vùng xám nguy hiểm
Trong một quốc gia pháp quyền, việc thực thi pháp luật là đặc quyền và trách nhiệm độc tôn của nhà nước. Hiến pháp và pháp luật quy định rất rõ chức năng, quyền hạn của lực lượng công an. Việc để các nhóm “hiệp sĩ” hoạt động rầm rộ suốt nhiều năm qua là một sự thừa nhận gián tiếp rằng lực lượng chính quy đã “thất thủ” trước tội phạm đường phố.
Các “hiệp sĩ” hoạt động trong một vùng xám pháp lý đầy rủi ro. Họ không có quyền dừng xe, không có quyền khám xét, không có quyền thẩm vấn hay thu giữ tài sản. Thế nhưng, dưới sự bao che hoặc ngó lơ của chính quyền, họ đã tự cho mình những đặc quyền đó. Khi ranh giới giữa “bắt cướp” và “cướp” chỉ cách nhau một sợi chỉ mỏng manh của ý chí cá nhân, việc họ sa ngã vào con đường tống tiền, cưỡng đoạt là điều tất yếu.
Nguyễn Thanh Hải không phải là trường hợp duy nhất; trước đó đã có hàng loạt “hiệp sĩ” tại các tỉnh thành bị truy tố vì bắt giữ người trái pháp luật hoặc cố ý gây thương tích.
2. Căn bệnh “Công an trị”: Phình to bộ máy nhưng trống trải an ninh
Tại sao một hệ thống công an dày đặc, được đầu tư ngân sách khổng lồ, lại để mặc cho các nhóm tự phát lộng hành? Đây chính là biểu hiện của căn bệnh điển hình trong hệ thống hiện nay: Trọng kiểm soát chính trị, nhẹ an ninh dân sinh.
Chúng ta đang thấy một lực lượng công an bành trướng không ngừng về quy mô, từ việc đưa công an chính quy về xã đến việc luật hóa lực lượng bảo vệ an ninh trật tự cơ sở.
Ngân sách quốc gia đổ vào đây là con số khổng lồ. Thế nhưng, phần lớn nguồn lực tinh nhuệ nhất lại được dồn vào việc kiểm soát tư tưởng, quản lý hành chính và bảo vệ sự ổn định của hệ thống.
Khi lực lượng chức năng bận rộn với những nhiệm vụ “vĩ mô”, thì mảng an ninh thiết thân của người dân như trộm cắp, cướp giật lại bị bỏ trống. Nhà nước chọn cách làm “rẻ tiền” và vô trách nhiệm: “Khuyến khích các nhóm tự phát” làm thay phần việc mà người dân đã đóng thuế để nuôi bộ máy chuyên trách. Đây chính là tư duy “Gia công công lý” – một sự thoái thác trách nhiệm của một bộ máy cai trị cồng kềnh nhưng kém hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi dân sự.
3. Nghịch lý quyền lực: Khi “Người hùng” trở thành “Quái vật”
Sự tha hóa của Nguyễn Thanh Hải là hình ảnh phản chiếu của một quyền lực không được kiểm soát. Khi một cá nhân được truyền thông tung hô quá đà và được chính quyền địa phương “bật đèn xanh” để hành động đứng ngoài vòng pháp luật, họ sẽ nảy sinh sự ngạo mạn.
Họ bắt đầu thực hiện công lý theo “luật rừng”. Từ việc bắt cướp, họ tự cho mình quyền phán xét, quyền thu tiền “bồi dưỡng”, rồi tiến tới đòi nợ thuê và cưỡng đoạt tài sản. Nhà nước đã tạo ra một “con quái vật” để giải quyết những vấn đề nhất thời, và giờ đây khi con quái vật đó phản chủ, hệ thống lại loay hoay tìm cách dọn dẹp. Sự biến chất này không phải là lỗi cá nhân đơn thuần, mà là kết quả của một quy trình dung túng có hệ thống.
4. Hậu quả nhãn tiền: Sự xói mòn lòng tin và luật pháp
Việc để các nhóm “hiệp sĩ” tồn tại song song với lực lượng công an hùng hậu đã gây ra những hệ lụy thảm khốc:
– Người dân mất phương hướng: Khi bị xâm hại, người dân không biết tin vào đâu. Gọi 113 thì chậm trễ, gọi “hiệp sĩ” thì sợ gặp phải kẻ tống tiền. Công lý trở thành một thứ hàng hóa trôi nổi trên thị trường đen thay vì là dịch vụ công cơ bản.
-Triệt tiêu tính thượng tôn pháp luật: Việc cổ xúy cho “hiệp sĩ” là cổ xúy cho tư duy dùng bạo lực giải quyết bạo lực. Nó phá vỡ cấu trúc của một xã hội văn minh, nơi mọi hành vi vi phạm phải được xử lý bằng quy trình tư pháp minh bạch, chứ không phải bằng dao gậy hay sự tùy hứng của một nhóm người nhân danh nghĩa hiệp.
Lời kết: Trả công lý về đúng vị trí
Vụ bắt giữ Nguyễn Thanh Hải phải là hồi chuông cảnh tỉnh cuối cùng để chấm dứt mô hình “quái thai” này. Nhà nước không thể tiếp tục duy trì một bộ máy an ninh khổng lồ chỉ để phục vụ mục đích kiểm soát, trong khi để mặc dân lành cho những nhóm tự phát cai quản.
Công lý không phải là thứ có thể đem đi “gia công”. Một xã hội bình yên thực sự không cần những “anh hùng” đứng ngoài pháp luật. Nó cần những viên cảnh sát thực thi công vụ đúng luật, minh bạch và một hệ thống tư pháp công bằng.
Nếu không thay đổi tư duy “công an trị” và sự lười biếng trong quản trị xã hội, thì Nguyễn Thanh Hải sẽ không phải là cái tên cuối cùng bước từ hào quang “hiệp sĩ” vào bóng tối của tội phạm.
Cái giá của sự nhập nhằng giữa công lý và bạo lực tự phát chính là sự bất ổn của toàn xã hội và sự sụp đổ của lòng tin vào chính danh nhà nước.